Ở nhà nghỉ Tà Đùng vài tuần, cách đi chợ đỡ mệt nhất là chia làm hai nhịp: một lần mỗi tuần mua đồ khô, gia vị, đồ để lâu và thịt đông lạnh; vài lần trong tuần ghé chợ hay tạp hoá gần nhất mua rau, trứng, trái cây theo mùa và đồ tươi dùng trong một hai ngày. Đi kèm là một danh sách món cho cả tuần, để mua đúng và không phải bỏ đồ hỏng.
Khách cuối tuần đi chợ một lần cho hai bữa. Người ở tháng thì đi chợ là một phần của nhịp sống, giống như ở nhà mình. Khác ở chỗ đây là vùng đồi, chợ không ngay đầu ngõ, tủ lạnh của nhà nghỉ thường nhỏ, và không phải món gì cũng có sẵn quanh năm. Bài này viết cho đúng hoàn cảnh đó, còn chuyện món ăn và công thức thì nằm ở danh mục bếp nhà và đi chợ của trang.
Hiểu nhịp mua bán quanh vùng hồ
Ở xã Tà Đùng, như nhiều xã miền núi khác, việc mua bán dồn vào chợ xã, các tạp hoá dọc đường lớn và trong thôn, cộng với người bán rong chở hàng bằng xe máy. Chợ thường đông vào buổi sáng sớm, gần trưa là vãn, chiều có nơi chỉ còn lác đác vài sạp. Muốn chọn rau tươi và thịt cá ngon thì nên đi sớm.
Tạp hoá trong thôn có thể bán từ gạo, mì, trứng, dầu ăn, nước mắm tới bột giặt, ga, nước uống, nhưng mặt hàng tươi thường ít và không ổn định. Một số loại thịt, cá có thể phải đặt trước. Hỏi chủ nhà ngay ngày đầu: chợ gần nhất ở đâu và họp giờ nào, tạp hoá nào đủ hàng nhất, có ai giao hàng tận nhà không. Người ở tại chỗ trả lời câu này nhanh hơn mọi bản đồ.
Mùa vụ cũng ảnh hưởng tới chợ. Vào mùa thu hoạch cà phê, nhiều nhà bận rộn ngoài vườn từ sáng sớm, chợ có thể vãn sớm hơn, người bán rong ít đi hơn. Ngược lại, mùa trái cây chín, rổ trái cây vườn bày nhiều hơn hẳn. Người ở lâu sẽ thấy nhịp chợ đổi theo nhịp vườn, và nên đi chợ theo nhịp ấy.
Nếu cần những thứ chợ xã ít có, như đồ ăn cho trẻ nhỏ loại riêng, sữa loại riêng, thực phẩm cho người ăn kiêng, thì nên mang từ thành phố lên cho tuần đầu và tính một chuyến ra khu đông dân hơn mua bổ sung khi cần.
Mua gì một lần, mua gì nhiều lần
Chia đồ ăn theo thời gian giữ được là cách để vừa không phải đi chợ mỗi ngày, vừa không phải bỏ đồ hỏng:
| Nhóm | Ví dụ | Bao lâu mua một lần |
|---|---|---|
| Đồ khô, gia vị | Gạo, mì, bún khô, dầu ăn, nước mắm, muối, đường, tiêu, đồ hộp | Một lần đầu kỳ, bổ sung khi gần hết |
| Đồ để lâu không cần lạnh | Khoai lang, khoai tây, hành tỏi, bí, trái cây cứng | Mỗi tuần một lần |
| Đồ đông lạnh | Thịt đã chia phần, cá đã làm sạch | Mỗi tuần một lần nếu ngăn đá đủ chỗ |
| Đồ tươi | Rau lá, trứng, đậu phụ, trái cây chín | Hai ba ngày một lần |
| Đồ dùng trong nhà | Nước rửa chén, giấy, túi rác, nước giặt | Đầu kỳ, rồi theo nhu cầu |
Bảng này chỉ là khung. Người không nấu nhiều thì đồ tươi mua ít hơn; gia đình có trẻ nhỏ thì trứng, sữa, trái cây đi chợ dày hơn.
Lên danh sách món cho cả tuần
Danh sách món trước khi đi chợ giúp mua đúng lượng, nhất là khi tủ lạnh nhỏ. Cách làm đơn giản:
- Viết ra số bữa sẽ ăn ở nhà trong tuần, trừ những bữa định ăn ngoài.
- Chọn vài món chính quen tay, nấu được bằng bếp của căn nhà, xoay vòng trong tuần.
- Ghép món theo nguyên liệu dùng chung, chẳng hạn một con gà chia làm hai bữa khác nhau, một bó rau nấu canh và xào.
- Xếp món dùng đồ tươi dễ hỏng vào đầu tuần, món dùng đồ khô, đồ đông lạnh vào cuối tuần.
- Từ danh sách món, viết danh sách mua theo nhóm ở bảng trên, đối chiếu với đồ còn trong nhà.
- Để dành một hai bữa trống trong tuần cho đồ còn thừa, món ăn ngẫu hứng hay bữa được hàng xóm mời, khỏi phải mua dư.
Sau một hai tuần, danh sách sẽ tự gọn lại vì anh chị đã biết chợ có gì, hết gì, món nào cả nhà ăn hết, món nào bị bỏ thừa.
Cất giữ khi tủ lạnh nhỏ
Tủ lạnh của nhà nghỉ thường là loại nhỏ, ngăn đá chỉ vừa vài khay đá. Đây là điểm khác lớn nhất so với ở nhà. Vì vậy thịt cá mua về nên chia phần nhỏ đúng một bữa, cho vào túi kín, ép dẹt để xếp chồng được trong ngăn đá. Rau ăn trong hai ngày thì để ngăn mát, bọc giấy hoặc khăn khô rồi cho vào túi để không bị úng.
Nhiều thứ không cần tủ lạnh nếu để đúng chỗ. Ở vùng đồi khí hậu mát, khoai, bí, hành tỏi, trái cây cứng để ở góc khô ráo thoáng gió trong bếp được khá lâu. Trứng có thể để ở nhiệt độ phòng trong vài ngày nếu trời mát, nhưng đã cho vào tủ lạnh rồi thì nên giữ lạnh luôn.
Đồ khô cũng cần chỗ cất đúng. Gạo, mì, bánh khô, cà phê để trong hộp hoặc túi kín, đặt trên kệ cao chứ không để sát sàn. Nhà vùng đồi có kiến, có khi có chuột từ vườn vào, đồ ăn để hở qua đêm trên bàn bếp là mời chúng vào nhà. Dọn bếp sạch sau bữa tối là thói quen bảo vệ đồ ăn tốt nhất.
Những ngày cúp điện lâu, giữ cửa tủ lạnh đóng càng lâu càng tốt, ưu tiên nấu đồ trong ngăn mát trước. Đồ đông lạnh đã rã hết thì nấu chín ngay trong ngày, không cấp đông lại. Khi nghi ngờ đồ đã hỏng, bỏ đi, không tiếc, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
Mang gì từ thành phố lên cho tuần đầu
Gia vị quen tay. Mỗi nhà một khẩu vị. Mang lọ nhỏ các gia vị mình hay dùng giúp bữa ở xa vẫn có vị nhà, mà không phải mua trọn chai lớn rồi bỏ lại.
Đồ ăn sáng nhanh. Yến mạch, mì, bánh khô, cà phê, trà: sáng sớm vùng đồi lạnh, chưa muốn ra chợ, có sẵn những thứ này là đủ cho bữa đầu ngày.
Đồ riêng cho người đặc biệt. Sữa, đồ ăn dặm cho trẻ nhỏ, thực phẩm cho người ăn kiêng, đồ ăn mềm cho ông bà, những thứ khó tìm ở chợ xã.
Hộp và túi đựng. Hộp có nắp, túi zip, màng bọc giúp chia phần, cất đồ thừa, mang đồ ăn khi ra ngoài. Nhà nghỉ thường không có sẵn đủ những thứ này.
Dao và thớt quen tay. Bếp nhà nghỉ thường có dao thớt, nhưng người nấu nhiều sẽ thấy một con dao sắc của mình làm việc bếp nhẹ hẳn. Nhớ bọc kỹ khi mang và nhớ mang về.
Túi đi chợ. Một hai chiếc túi vải hoặc giỏ mang đi chợ hằng ngày, bớt túi ni lông và tiện xách trên xe máy.
Nước uống, ga và những thứ nặng
Người ở lâu dùng nhiều nước uống hơn khách cuối tuần, nhất là khi nấu ăn ba bữa và pha cà phê, trà mỗi ngày. Hỏi chủ nhà nước máy hay nước giếng của nhà có dùng nấu ăn được không, có máy lọc không, hay nên mua nước bình. Nước bình loại lớn thường có người giao tận nơi trong vùng, chỉ cần biết số người giao từ chủ nhà hoặc tạp hoá.
Ga nấu ăn và gạo là hai thứ nặng nên mua một lần cho dài ngày, nhờ người bán chở tới thay vì tự mang trên xe máy qua đường đồi. Bình ga thì để chủ nhà hoặc người bán lắp. Gạo mua một bao nhỏ đủ dùng vài tuần, để trong thùng kín cho khỏi ẩm và côn trùng.
Những thứ cồng kềnh khác như thùng nước uống đóng chai, két sữa, thùng mì cũng nên gom vào một chuyến có người chở, hoặc một chuyến xe riêng mỗi tuần. Đi chợ hằng ngày bằng xe máy chỉ nên mang đồ nhẹ, vừa một túi treo, vì đường đất đỏ quanh hồ dốc và trơn khi ướt, tay lái chở nặng rất dễ mất thăng bằng.
Theo dõi chi tiêu đi chợ mà không căng thẳng
Ở lâu thì tiền đi chợ cộng lại thành một khoản đáng kể, dù mỗi lần không nhiều. Không cần ghi chép chi li từng mó rau. Một cách đơn giản là để riêng một khoản tiền mặt cho đi chợ mỗi tuần, tiêu trong khoản đó, cuối tuần nhìn lại còn bao nhiêu. Tuần sau tự biết nên tăng hay bớt.
Chi tiêu đi chợ ở vùng nông thôn thường tập trung vào thịt cá và những món mang từ nơi khác tới; rau, trái cây trồng tại chỗ vào mùa thường dễ chịu hơn. Ăn theo mùa vụ của vùng vừa ngon vừa nhẹ cho túi tiền, mà không phải tính toán gì nhiều.
Nếu đi nhóm hoặc hai gia đình ở chung, thoả thuận từ đầu cách chia: góp một quỹ chung cho chợ, ai đi chợ thì cầm quỹ, cuối kỳ cân lại. Chuyện tiền ăn chia không rõ là chuyện nhỏ nhưng có thể làm mất vui cả kỳ ở dài, trong khi thoả thuận trước chỉ mất vài phút.
Đi chợ cũng là cách làm quen với nơi mình ở
Người ở lâu thường thấy chợ xã là nơi mình hiểu vùng đất nhanh nhất. Rau gì đang vào mùa, trái gì vừa chín ở vườn quanh đó, cá hồ hôm nay có không, người bán nói chuyện gì với nhau. Một tuần đi chợ đều đặn, người bán đã nhận ra mặt, có khi để dành cho mó rau ngon hay báo trước hôm nào có hàng.
Nên trả tiền mặt lẻ, hỏi giá trước khi lấy, mua vừa đủ. Không mặc cả gắt những món đồ đã rẻ của bà con trồng được. Đi chợ không phải là đi tham quan, nên giữ nhịp như người dân: chọn nhanh, không chen lấn, không chụp ảnh người bán khi chưa hỏi.
Cũng nên nhớ rằng chợ quê có nhịp nghỉ riêng: những ngày giỗ, ngày lễ của làng, mùa thu hoạch bận, có sạp nghỉ bán. Không phải lúc nào cũng có đủ thứ mình cần, và đó là lúc danh sách món linh hoạt phát huy tác dụng: thiếu cá thì đổi sang trứng, thiếu rau này thì lấy rau khác đang có.
Trái cây theo mùa của vùng, rau trồng tại chỗ thường tươi hơn hàng chở từ xa, và mua chúng cũng là một cách nhỏ để kỳ ở của anh chị góp chút gì cho nơi đã đón mình.
Câu hỏi thường gặp
Chợ ở xã Tà Đùng họp giờ nào?
Như phần lớn chợ nông thôn, chợ đông vào buổi sáng sớm và vãn dần gần trưa; giờ cụ thể có thể khác nhau giữa các chợ và đổi theo mùa. Cách chắc nhất là hỏi chủ nhà ngay ngày đầu, và đi sớm nếu muốn chọn rau, thịt, cá tươi.
Có cần mang nhiều đồ ăn từ thành phố lên không?
Không cần nhiều. Mang gia vị quen dùng, đồ ăn sáng nhanh, đồ riêng cho trẻ nhỏ hay người ăn kiêng và đủ đồ khô cho vài ngày đầu. Phần còn lại mua tại chỗ vừa tươi hơn vừa đỡ phải chở xa.
Tủ lạnh nhà nghỉ nhỏ thì làm sao trữ đồ cho cả tuần?
Chia thịt cá thành phần nhỏ đúng một bữa, ép dẹt trong túi kín cho vào ngăn đá. Đồ không cần lạnh như khoai, bí, hành tỏi để nơi khô thoáng. Mua đồ tươi hai ba ngày một lần thay vì cả tuần một lần.
Có dịch vụ giao đồ ăn tận nhà ở Tà Đùng không?
Vùng đồi xa thành phố nên các dịch vụ giao đồ theo ứng dụng thường không phổ biến như đô thị. Một số tạp hoá, người bán có thể nhận giao khi gọi, tuỳ khu. Nên hỏi chủ nhà, họ thường biết ai giao được và giao những gì.
Đồ ăn thừa nhiều ngày có nên giữ không?
Đồ đã nấu nên ăn trong một hai ngày và giữ lạnh. Món thừa đã hâm đi hâm lại nhiều lần, có mùi lạ hoặc để ngoài lâu thì bỏ. Nấu vừa đủ cho số người ăn là cách đơn giản nhất để không phải tính chuyện giữ đồ thừa.
Mua đặc sản ở chợ để mang về có được không?
Được, và nên để tới mấy ngày cuối kỳ ở cho đồ mang về còn tươi. Hỏi người bán cách giữ trên đường đi, nhất là với trái cây chín và đồ tươi. Đồ khô như cà phê, mắc ca, hồ tiêu thì mua lúc nào cũng được.