Ông bà hay quên hoặc đã được chẩn đoán suy giảm trí nhớ vẫn có thể đi nghỉ ở một căn nhà ở Tà Đùng, nhưng cần chuẩn bị khác: hỏi bác sĩ trước, đi chuyến ngắn, chọn căn một tầng đơn giản và xa mép nước, sắp phòng giống ở nhà, giữ nếp ngày thật đều, luôn có một người ở cạnh, và chuẩn bị sẵn cách phòng đi lạc. Chỗ lạ dễ làm ông bà bối rối hơn, nhất là lúc chiều tối và ban đêm.
Bài này viết cho gia đình đang chăm ông bà, cha mẹ có trí nhớ giảm sút, từ mức hay quên, hay hỏi lại, đến người đã được bác sĩ chẩn đoán sa sút trí tuệ. Nó không thay lời khuyên của bác sĩ hay chuyên viên chăm sóc đang theo dõi ông bà. Nó nói về những việc cụ thể trong căn nhà nghỉ để ông bà an toàn và cả nhà bớt căng thẳng.
Vì sao chỗ lạ khó với người hay quên
Ở nhà, ông bà sống dựa vào những thứ quen: đường từ giường ra nhà vệ sinh, chỗ để cái cốc, tiếng xe ngoài ngõ, khuôn mặt hàng xóm. Những thứ quen ấy bù cho phần trí nhớ đã giảm. Đưa ông bà tới một căn nhà mới là lấy đi toàn bộ những điểm tựa đó cùng một lúc.
Kết quả là ông bà có thể bối rối hơn hẳn ngày thường: không nhận ra mình đang ở đâu khi thức dậy, tìm không ra nhà vệ sinh ban đêm, đòi về nhà, hỏi đi hỏi lại một câu, có khi cáu gắt hay sợ hãi. Người chăm sóc người bệnh sa sút trí tuệ hay kể rằng tình trạng bối rối thường tăng vào chiều tối, khi trời tối dần và cơ thể mệt sau một ngày.
Điều này không có nghĩa là không nên đi. Nhiều gia đình vẫn có những chuyến đi đẹp với ông bà hay quên. Chỉ là chuyến đi phải được thiết kế quanh sự ổn định của ông bà, chứ không quanh cảnh đẹp hay số nơi được đến.
Trước khi đi: hỏi bác sĩ và tự hỏi mình
Nếu ông bà đang được bác sĩ theo dõi về trí nhớ, hỏi bác sĩ trước chuyến đi: giai đoạn hiện tại có hợp để đi xa không, cần lưu ý gì về thuốc, giấc ngủ, có dấu hiệu nào cần đưa đi khám ngay. Mỗi người mỗi khác, bác sĩ là người biết rõ ông bà nhất.
Rồi tự hỏi gia đình mình vài câu thật thà. Lần gần nhất ông bà ra khỏi nhà qua đêm, chẳng hạn về quê hay ở nhà con cháu, ông bà phản ứng thế nào? Ông bà có từng đi lang thang, mở cửa ra ngoài ban đêm chưa? Người chăm chính có đi cùng không? Có đủ người để luôn có một người ở cạnh ông bà không?
Nếu những lần ra khỏi nhà trước ông bà rất hoảng, khó ngủ nhiều đêm, hay đã từng đi lạc, thì một chuyến đi xa vài giờ đường đèo tới vùng đồi có thể chưa phải lựa chọn tốt lúc này. Một ngày đi chơi gần nhà rồi về ngủ ở giường quen có khi đem lại niềm vui nhiều hơn.
Nếu quyết định đi, chọn chuyến ngắn, hai đêm là vừa, và chọn thời điểm ít đông khách để căn nhà và xung quanh yên tĩnh.
Chọn căn và sắp nhà cho ông bà hay quên
Ngoài các tiêu chí chung cho người lớn tuổi như ít bậc, phòng tầng trệt, nhà tắm gần, có vài điểm riêng:
| Chỗ cần xem | Vì sao | Làm gì |
|---|---|---|
| Mép nước: hồ, ao, bể, mương | Ông bà có thể ra ngoài một mình mà không ý thức nguy hiểm | Chọn căn cách xa mép nước, có hàng rào; hỏi chủ nhà về ao, bể trong vườn |
| Cửa ra ngoài | Đi lang thang ban đêm là rủi ro lớn nhất | Hỏi cửa có chốt cao hay khoá trong không; treo chuông nhỏ ở cửa để nghe khi mở |
| Bố cục nhà | Nhiều phòng, nhiều lối làm ông bà rối | Chọn căn đơn giản, phòng ông bà nhìn thẳng ra nhà tắm hay phòng chung |
| Gương lớn, kính phản chiếu | Một số người bệnh hoảng khi thấy bóng mình ban đêm | Kéo rèm, che bớt gương lớn nếu ông bà khó chịu |
| Bếp và đồ sắc nhọn | Ông bà có thể bật bếp rồi quên | Ngắt bếp khi không nấu, cất dao, kéo, hoá chất tẩy rửa |
Báo chủ nhà biết có người hay quên đi cùng là việc nên làm. Họ sẽ biết để ý giúp nếu thấy ông bà đi một mình ngoài vườn, và gợi ý căn yên tĩnh, an toàn hơn trong khu.
Sắp phòng để ông bà nhận ra chỗ của mình
Mục tiêu là giảm số thứ ông bà phải nhớ, tăng số thứ ông bà nhìn là hiểu:
- Mang gối, chăn, áo ngủ, chiếc đồng hồ hay tấm ảnh gia đình quen thuộc, đặt ngay đầu giường.
- Để đèn ngủ sáng suốt đêm, chiếu lối từ giường ra nhà tắm; để cửa nhà tắm mở hé và đèn nhà tắm bật.
- Dán một tờ giấy lớn ở cửa nhà tắm có hình cái bồn cầu hoặc chữ to; nhiều người bệnh tìm được nhà vệ sinh ban đêm nhờ dấu hiệu rất đơn giản này.
- Đặt quần áo của ngày mai ra ghế theo thứ tự mặc, cất bớt phần còn lại để ông bà khỏi phải chọn.
- Đặt một tờ giấy ở bàn đầu giường, chữ to: hôm nay ông đang đi nghỉ cùng con cháu ở Tà Đùng, con đang ngủ ở phòng bên. Khi thức dậy bối rối, nhiều người đọc được và bình tĩnh lại.
Người ngủ phòng sát ông bà nên ngủ để hé cửa. Có thể dùng thêm thiết bị báo khi có người ra khỏi giường hay mở cửa, loại cảm biến nhỏ dán tường, nếu gia đình đã dùng ở nhà.
Giữ nếp ngày thật đều
Với người hay quên, nếp ngày quen là điểm tựa lớn nhất còn lại khi mọi thứ xung quanh đều lạ. Dậy giờ quen, ăn sáng món quen, uống thuốc đúng giờ, ngủ trưa, ăn tối sớm, đi ngủ giờ quen. Lịch của cả nhà xoay quanh lịch ấy.
Mỗi ngày chỉ một hoạt động chính, vào buổi sáng khi ông bà tỉnh táo nhất: đi dạo một vòng quanh vườn, ngồi hiên nhìn hồ, ra chợ xã một lúc nếu ông bà thích chỗ đông. Buổi chiều ở nhà, nhẹ nhàng. Tránh những nơi ồn ào, đông người, nhiều tiếng động lạ.
Chiều tối, trước khi trời tối hẳn, bật đèn trong nhà cho sáng đều, kéo rèm lại để ông bà không nhìn thấy khoảng tối bên ngoài. Bật nhạc ông bà thích, làm việc quen như gấp quần áo, nhặt rau. Nếu ông bà bắt đầu bồn chồn, đòi về nhà, đừng tranh cãi rằng đang ở đâu; ngồi cạnh, nắm tay, nói chuyện về điều ông bà đang nhắc, chuyển sang việc khác nhẹ nhàng.
Hạn chế đổi người chăm trong chuyến đi. Người chăm chính ở nhà nên là người ở gần ông bà nhiều nhất ở nhà nghỉ, để ông bà luôn có một khuôn mặt quen. Khi cần đổi ca, người mới đến chào ông bà, xưng tên và quan hệ, ngồi cùng một lúc khi người cũ vẫn còn đó, rồi mới thay.
Thuốc, ăn uống và giấc ngủ của ông bà hay quên
Người hay quên thường không tự quản được thuốc của mình, dù ở nhà vẫn làm được nhờ nếp quen. Ở chỗ lạ, nguy cơ quên cữ hoặc uống hai lần tăng lên. Trong chuyến đi, người chăm chính giữ toàn bộ thuốc, đưa từng cữ tận tay, nhìn ông bà uống xong. Hộp thuốc cất ở chỗ ông bà không tự lấy được.
Ăn uống cũng cần để ý hơn. Người hay quên có thể quên mình đã ăn chưa, hoặc quên uống nước cả buổi. Mời ông bà ăn đúng giờ, ngồi ăn cùng, để sẵn cốc nước trong tầm mắt. Món quen dễ ăn giúp ông bà ăn được nhiều hơn món lạ.
Giấc ngủ đêm đầu thường khó. Ông bà có thể dậy nhiều lần, đi quanh nhà, không nhận ra phòng. Không tự cho ông bà uống thuốc ngủ hay thuốc an thần ngoài đơn; nhiều thuốc loại này làm người lớn tuổi lú lẫn thêm và dễ ngã. Nếu giấc ngủ là vấn đề đã có từ trước, hỏi bác sĩ trước chuyến đi. Ban ngày cho ông bà ra chỗ sáng, vận động nhẹ, ngủ trưa vừa phải, thường giúp đêm dễ ngủ hơn.
Phòng đi lạc: chuẩn bị như thể sẽ xảy ra
Quanh nhà nghỉ ở Tà Đùng là vườn cà phê rậm, đường đất, đồi dốc, mặt hồ. Ban đêm không có đèn đường. Một người lớn tuổi đi lạc ở đây khó tìm hơn nhiều so với trong khu phố. Vì vậy, chuẩn bị phòng đi lạc không phải là lo xa.
Cho ông bà đeo vòng tay hay thẻ có ghi tên, số điện thoại của hai người con, dòng chữ người hay quên. Chụp một tấm ảnh ông bà ngay buổi sáng mỗi ngày, rõ quần áo đang mặc; nếu phải đi tìm, tấm ảnh đúng quần áo hôm ấy giúp người khác nhận ra nhanh hơn. Cho ông bà mặc áo màu sáng, dễ thấy giữa vườn cây.
Nếu gia đình đã dùng thiết bị định vị nhỏ cho ông bà ở nhà, mang theo và kiểm sóng ở khu nhà nghỉ, vì vùng đồi có chỗ sóng yếu.
Nếu không thấy ông bà, đừng chờ. Chia người tìm ngay quanh nhà, nhà tắm, xe, vườn, đặc biệt kiểm mép nước trước. Báo ngay chủ nhà và hàng xóm, họ thuộc đường hơn mình. Nếu không thấy trong thời gian ngắn, báo công an xã và chính quyền thôn để được hỗ trợ tìm kiếm, đưa ảnh vừa chụp.
Người chăm cũng cần được nghỉ
Người chăm chính, thường là con gái, con dâu hay người bạn đời của ông bà, là người mệt nhất trong mọi chuyến đi như thế này. Ở nhà, họ đã chăm ông bà mỗi ngày; đi nghỉ mà vẫn một mình trông ông bà cả ngày lẫn đêm thì với họ chuyến đi chỉ là chuyển chỗ làm việc.
Trước khi đi, cả nhà nên chia ca rõ ràng: ai ngủ gần ông bà đêm nào, ai ở nhà cùng ông bà buổi chiều để người chăm chính được đi dạo, ngủ trưa, ngồi một mình uống cà phê nhìn hồ. Những người con khác học trước nếp chăm của người chăm chính: ông bà thích được gọi thế nào, sợ gì, cái gì làm ông bà dịu lại. Nhờ vậy khi đổi ca ông bà ít bị xáo trộn.
Một chuyến nghỉ mà người chăm chính về nhà thấy được nghỉ thật, đó là thành công lớn, có khi quan trọng ngang với việc ông bà vui.
Câu hỏi thường gặp
Người bị sa sút trí tuệ có nên đi du lịch không?
Tuỳ giai đoạn và từng người. Nhiều người ở giai đoạn sớm vẫn vui với chuyến đi ngắn, yên tĩnh, có người thân ở cạnh. Ở giai đoạn muộn hơn, chỗ lạ có thể gây hoảng, khó ngủ kéo dài. Hỏi bác sĩ đang theo dõi và nhìn lại phản ứng của ông bà ở những lần ra khỏi nhà trước.
Ông bà đòi về nhà liên tục khi đang ở nhà nghỉ thì làm sao?
Đừng tranh cãi hay giải thích dài. Ngồi cạnh, hỏi ông bà nhớ gì ở nhà, nói chuyện về điều đó, rồi nhẹ nhàng chuyển sang việc quen như uống trà, xem ảnh. Nếu ông bà hoảng kéo dài, không ngủ được nhiều đêm, về sớm là lựa chọn đáng cân nhắc.
Có nên khoá cửa từ bên trong để ông bà không đi ra ngoài?
Có thể dùng chốt cửa cao hay chuông nhỏ treo cửa để biết khi ông bà mở cửa, nhưng vẫn phải mở được nhanh khi có sự cố như cháy. Không khoá ông bà một mình trong phòng. Cách an toàn nhất vẫn là có người ngủ gần và để hé cửa.
Chiều tối ông bà hay bồn chồn, lú lẫn hơn có phải bất thường?
Nhiều người chăm sóc người bệnh sa sút trí tuệ nhận thấy bối rối tăng vào chiều tối. Giữ nhà sáng đều, kéo rèm, giảm tiếng ồn, giữ nếp quen giúp ông bà dịu lại. Nhưng nếu lú lẫn xuất hiện đột ngột, nặng hơn hẳn thường ngày, kèm sốt, yếu tay chân, cần đưa ông bà đi khám.
Nên báo chủ nhà về tình trạng của ông bà không?
Nên báo ở mức cần thiết: có người lớn tuổi hay quên, có thể đi ra ngoài một mình. Chủ nhà sẽ gợi ý căn an toàn hơn, xa mép nước, để ý giúp và chỉ đường nhanh nếu phải tìm. Không cần kể chi tiết bệnh, chỉ những gì giúp họ hỗ trợ được.
Mang theo những gì để phòng ông bà đi lạc?
Vòng tay hoặc thẻ có tên và số điện thoại của hai người thân, ảnh mới chụp hằng ngày, áo màu sáng, thiết bị định vị nếu đã dùng ở nhà. Lưu sẵn cách liên hệ chủ nhà và trụ sở công an xã. Khi không thấy ông bà, tìm mép nước trước và báo ngay, không chờ.