Ở một căn nhà nghỉ ở Tà Đùng vài tuần là đã thành người trong thôn ở mức nào đó. Để kỳ ở êm, anh chị nên làm năm việc: chào hỏi hàng xóm gần nhất ngay những ngày đầu, giữ giờ yên buổi sớm và buổi tối, xử lý rác đúng cách của thôn, đỗ xe không chắn lối đi chung và lối vào vườn, và hiểu rằng người quanh mình đang làm nông với nhịp mùa vụ riêng.
Khách hai đêm đi qua thôn như đi qua một bức tranh. Người ở tháng thì đi chợ cùng chợ, đi chung đường, nghe chung tiếng gà, thấy chung khói đốt rẫy. Phần lớn người dân quanh hồ quen với khách du lịch, nhưng khách ở lâu là kiểu hàng xóm khác, có ảnh hưởng nhiều hơn. Bài này nói về chuyện sống cạnh nhau cho tử tế, ở góc một người thuê nhà nghỉ, không bàn chuyện mua đất hay định cư.
Thôn ở Tà Đùng sống bằng gì
Hiểu người quanh mình làm gì giúp hiểu vì sao họ sống theo nhịp ấy. Vùng xã Tà Đùng, trước là Đắk Som và Đắk R'Măng của Đắk Glong cũ, phần lớn là đất đồi trồng cà phê, hồ tiêu, mắc ca, cây ăn trái. Lưu trú, dịch vụ quanh hồ là nghề mới hơn, đan xen giữa các vườn. Cộng đồng có người Kinh từ nhiều vùng đến lập nghiệp và các dân tộc thiểu số đã sống lâu đời ở vùng đất này.
Người làm vườn dậy rất sớm, ra vườn khi trời còn mát, nghỉ trưa, chiều lại ra, tối ngủ sớm. Mùa thu hoạch cà phê thường rơi vào những tháng cuối năm, cả nhà, có khi thêm người làm thuê, ở ngoài vườn từ sáng tới chiều, xe chở hàng chạy nhiều trên đường đất, sân phơi trải kín quả. Mùa chăm sóc thì có ngày phun thuốc, có ngày tưới, có ngày làm cỏ.
Biết những điều này, người ở lâu sẽ không ngạc nhiên khi sáng sớm đã có tiếng máy, khi đường trước nhà nghỉ có xe tải nhỏ chạy qua mùa thu hoạch, hay khi hàng xóm không có thời gian ngồi trò chuyện vào giữa tháng bận nhất. Họ không thờ ơ, chỉ là đang đúng mùa làm ăn.
Chào hỏi những ngày đầu
Ở thành phố, người ta có thể sống cạnh nhau cả năm không chào. Ở thôn quê thì khác, người lạ đến ở lâu mà không chào ai dễ bị nhìn với chút dè dặt. Ngày đầu hoặc ngày thứ hai, nhờ chủ nhà giới thiệu với nhà gần nhất, hoặc tự mình chào khi gặp ngoài ngõ: em ở bên nhà nghỉ của anh chị chủ, ở khoảng mấy tuần, có gì làm phiền thì anh chị cứ nói.
Lời chào ngắn ấy có giá trị lớn. Hàng xóm biết mặt, biết mình ở đâu, ở bao lâu. Khi xe hỏng, khi mất điện, khi có chuyện cần hỏi đường, hỏi chỗ mua đồ, họ là người giúp nhanh nhất. Ngược lại, khi có điều gì làm phiền họ, như xe đỗ chắn lối hay tiếng ồn, họ cũng thấy dễ nói thẳng với mình hơn là phàn nàn sau lưng với chủ nhà.
Không cần quà cáp cầu kỳ. Một gói bánh từ thành phố mang lên, mua rau, trái cây ở vườn nhà họ nếu họ bán, hay đơn giản là nụ cười mỗi lần đi qua, là đủ. Nên nhớ gọi người lớn tuổi đúng mực, hỏi tên để lần sau chào cho phải.
Giữ giờ yên: buổi sớm và buổi tối
Tối ngủ sớm là nếp của thôn. Nhiều gia đình làm vườn đi ngủ khi trời tối hẳn không lâu. Nói chuyện to ngoài hiên, mở nhạc, gọi điện bằng loa ngoài lúc khuya đều vang xa trong không khí tĩnh của vùng đồi, nhất là nhà gỗ và nhà ở thưa.
Sáng sớm là giờ làm. Ngược lại, sáng sớm họ đã ra vườn, có tiếng máy, tiếng xe, tiếng gọi nhau. Người ở lâu nên coi đó là nhịp tự nhiên của nơi mình chọn ở, mang theo nút tai nếu ngủ nhạy, thay vì mong thôn im lặng theo giờ của mình.
Đi nhóm thì tự nhắc nhau. Nhóm bạn ở chung dễ quên giờ khi đang vui. Thống nhất từ đầu một giờ nhỏ tiếng, sau giờ ấy vào trong nhà nói chuyện. Đó cũng là điều phần lớn chủ nhà nghỉ đã ghi trong nội quy.
Đèn ngoài trời. Đèn hiên, đèn sân rọi thẳng sang nhà bên cả đêm có thể làm phiền. Tắt đèn ngoài khi đã vào nhà, chỉ để đèn nhỏ cho lối đi nếu cần.
Rác, nước thải và khói
Thu gom rác ở vùng nông thôn miền núi khác thành phố: có nơi có xe gom theo ngày, có nơi người dân tự xử lý, có nơi gom về điểm tập kết đầu thôn. Người ở lâu thải nhiều rác hơn khách cuối tuần, nên phải hỏi chủ nhà ngay từ đầu: rác bỏ ở đâu, ngày nào gom, có phân loại không, rác bếp xử lý thế nào.
Không đốt rác nhựa, không vứt rác xuống mương, suối, hồ, không để túi rác ngoài hiên qua đêm vì chó, mèo, chuột sẽ xé ra. Rác bếp có thể hỏi chủ nhà có ủ phân hay cho vật nuôi không, nhiều nhà vườn vẫn tận dụng. Vỏ chai, lon có thể để riêng, có người thu mua.
Khói cũng là chuyện của hàng xóm. Nếu căn nhà có bếp củi hay lò sưởi củi, dùng theo hướng dẫn của chủ nhà và để ý hướng gió, đừng để khói thổi thẳng vào nhà bên. Ngược lại, vào mùa dọn vườn, người dân có thể đốt cành lá, khói bay qua nhà nghỉ một buổi. Đóng cửa, chờ một lúc, đó là một phần của sống ở vùng vườn.
Xe cộ, lối đi và vườn nhà người khác
Đường trong thôn thường hẹp, là đường đất hoặc bê tông nhỏ, vừa là lối đi của nhiều nhà vừa là đường vào vườn. Ô tô đỗ sát mép đường có thể chắn xe chở hàng, xe máy chở phân bón, chở cà phê. Hỏi chủ nhà chỗ đỗ xe đúng, và đỗ đúng chỗ đó dù có thể phải đi bộ thêm một đoạn.
Đi xe trong thôn chậm, nhất là khi có trẻ con, gà vịt, chó chạy ra đường, và khi đường đất trơn sau mưa. Không bóp còi inh ỏi khi đi qua nhà người khác lúc sáng sớm hay tối muộn. Mùa mưa, xe chạy nhanh qua vũng nước làm bắn bùn đất đỏ vào hiên nhà người ta, một chuyện nhỏ nhưng rất dễ làm mất lòng.
Vườn cà phê, vườn trái cây quanh nhà nghỉ là tài sản và là sinh kế của người khác, dù không có hàng rào. Không tự ý vào vườn, không hái trái, không đi tắt qua vườn để ra chỗ ngắm hồ. Muốn vào chụp ảnh hay xem cách người ta làm, hỏi chủ vườn trước; phần lớn sẽ vui vẻ nếu được hỏi.
Chó nhà, vật nuôi và trẻ con trong thôn
Hầu như nhà nào trong thôn cũng nuôi chó giữ nhà, nhiều con được thả tự do. Chúng sủa khi có người lạ đi qua, nhất là những ngày đầu. Đi chậm, không chạy, không vung gậy, không nhìn chằm chằm, thường chúng sẽ thôi. Sau vài ngày, chó trong xóm quen mặt người ở lâu. Nếu có con nào hung dữ, báo chủ nhà để họ nói chuyện với nhà nuôi, đừng tự xử lý.
Nếu anh chị mang thú cưng theo, đã hỏi chủ nhà trước, thì càng cần giữ chúng trong khuôn viên. Chó lạ chạy vào xóm dễ gây chuyện với chó nhà, đuổi gà vịt của hàng xóm, có khi bị thương. Dắt dây khi đi bộ trong thôn, dọn chất thải của chúng.
Mèo, chó của hàng xóm có khi tìm tới nhà nghỉ vì mùi đồ ăn. Đừng cho ăn thường xuyên dù thấy thương, vì chúng sẽ quen và quay lại cả sau khi anh chị đã về, làm phiền chủ nhà và khách sau.
Gà vịt nhà hàng xóm thả rông có khi lạc sang sân nhà nghỉ, bới chậu cây, vào bếp nếu cửa mở. Đuổi nhẹ về hướng nhà chủ của chúng, đóng cửa bếp khi không có ai, không ném đồ hay làm chúng bị thương. Nếu chúng sang thường xuyên, nhờ chủ nhà nói với hàng xóm một câu.
Trẻ con trong thôn có khi tò mò ghé xem khách. Chào hỏi vui vẻ, không cho kẹo bánh tuỳ tiện khi chưa hỏi người lớn nhà các em, không chụp ảnh các em để đăng lên mạng khi cha mẹ chưa đồng ý. Những chuyện nhỏ ấy là cách một người khách ở lâu cho thấy mình tôn trọng nơi mình đang sống.
Góp một chút cho nơi mình ở
Người ở lâu có cơ hội làm điều mà khách hai đêm không làm được: để lại chút gì tốt cho thôn. Không cần việc lớn. Mua rau, trứng, trái cây, cà phê của chính các hộ quanh mình thay vì chở hết từ thành phố lên. Ăn ở quán nhỏ trong xã thay vì chỉ nấu đồ mang theo. Thuê xe, nhờ chở hàng, gửi giặt ở người trong vùng.
Giữ gìn đường thôn và cảnh quan cũng là một cách góp. Nhặt rác của mình, có khi nhặt luôn vài cái túi nilon bay vào lề đường trên đoạn hay đi bộ. Không bẻ cành, không khắc vẽ lên đá, lên thân cây ở chỗ ngắm hồ. Những chuyện ấy người dân để ý, và họ nhớ người khách tử tế lâu hơn người khách tiêu nhiều tiền.
Nếu có kỹ năng mà người trong thôn cần, như dạy vài buổi tiếng Anh cho trẻ con theo lời mời của gia đình, giúp hàng xóm chụp vài tấm ảnh sản phẩm để bán, đó là món quà ý nghĩa. Nhưng chỉ làm khi được hỏi hoặc khi đã hỏi và họ đồng ý, đừng áp đặt cách làm của thành phố lên nếp sống của thôn.
Khi có bất đồng
Ở lâu thì có lúc va chạm, dù nhỏ: xe đỗ chưa đúng, tiếng ồn tối hôm trước, rác bị chó xé ra trước cổng nhà bên. Cách tốt nhất là xử lý sớm, trực tiếp, nhẹ nhàng: xin lỗi nếu mình sai, hỏi lại cho rõ nếu chưa hiểu, sửa ngay việc có thể sửa.
Nếu chuyện vượt quá khả năng tự nói chuyện, như tranh chấp về lối đi hay hư hại tài sản, nên nhờ chủ nhà làm cầu nối. Chủ nhà là người ở lâu dài trong thôn, hiểu tính người và cách nói chuyện ở đây, và họ cũng có lợi ích trong việc giữ quan hệ tốt với hàng xóm.
Nhớ rằng mình là người đến ở vài tuần rồi đi, còn chủ nhà và hàng xóm sẽ ở lại với nhau rất lâu. Một kỳ ở để lại ấn tượng tốt giúp chủ nhà tiếp tục đón khách thuận lợi, và giúp người khách sau được thôn đón nhận dễ dàng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có cần chào hỏi hàng xóm khi chỉ thuê nhà nghỉ vài tuần không?
Rất nên. Ở thôn quê, một lời chào ngắn những ngày đầu giúp hàng xóm biết mình là ai, ở bao lâu. Khi cần giúp đỡ hay khi có điều gì làm phiền họ, hai bên đều dễ nói chuyện trực tiếp hơn. Nhờ chủ nhà giới thiệu là cách tự nhiên nhất.
Mùa thu hoạch cà phê ở nhà nghỉ có ồn không?
Có thể có thêm tiếng xe chở hàng, tiếng máy, người làm ngoài vườn từ sớm, sân phơi trải nhiều quả. Mức độ tuỳ vị trí căn nhà so với vườn và đường. Nên hỏi chủ nhà trước khi đặt kỳ ở dài vào những tháng ấy, và mang nút tai nếu ngủ nhạy.
Rác ở nhà nghỉ trong thôn bỏ ở đâu?
Mỗi thôn mỗi cách: có nơi có xe gom theo ngày, có nơi gom về điểm tập kết, có nơi các hộ tự xử lý. Hỏi chủ nhà ngay ngày đầu, không đốt rác nhựa, không vứt xuống mương suối hồ, không để túi rác ngoài hiên qua đêm.
Chó trong thôn sủa và đi theo thì làm sao?
Đi chậm, bình tĩnh, không chạy, không vung gậy, không nhìn chằm chằm, thường chúng sẽ thôi. Sau vài ngày chúng quen mặt. Gặp con hung dữ thì báo chủ nhà để họ nói với nhà nuôi, không tự xử lý.
Có nên mua nông sản trực tiếp từ hàng xóm không?
Nếu họ bán thì rất nên, vừa tươi vừa là cách làm quen tự nhiên. Hỏi giá trước, mua vừa dùng, không mặc cả gắt. Không tự ý vào vườn hái dù chỉ là vài quả rơi, luôn hỏi chủ vườn trước.