Khi ở một căn nhà nghỉ giữa thôn quanh hồ Tà Đùng, gia đình có trẻ nhỏ và thú cưng giữ được quan hệ tốt với hàng xóm nhờ bốn việc: giữ yên vào giờ nghỉ của người làm rẫy, dọn sạch rác và chất thải của thú cưng, dặn trẻ không vào vườn rẫy và không hái quả khi chưa hỏi, và cư xử đúng mực với chó, gà, bò của nhà bên. Căn nhà nghỉ là của riêng mình trong mấy ngày, nhưng con đường, vườn rẫy và sự yên tĩnh là của chung cả thôn.
Xã Tà Đùng của tỉnh Lâm Đồng — gồm vùng Đắk Som và Đắk R'Măng cũ thuộc huyện Đắk Glong, Đắk Nông — là vùng sống và làm rẫy của nhiều cộng đồng, có người Kinh, có đồng bào các dân tộc tại chỗ và từ nơi khác đến. Nhà nghỉ thường dựng xen giữa vườn cà phê, tiêu, cây ăn trái của bà con. Bài này nói về cách sống cạnh những người hàng xóm ấy trong vài ngày, nhìn từ phía gia đình có con nhỏ và có chó mèo.
Nhịp sống của thôn khác nhịp của khách
Người làm rẫy dậy rất sớm, có khi từ khi trời chưa sáng, và đi ngủ sớm. Mùa thu hoạch cà phê, khoảng cuối năm, họ làm việc cả ngày ngoài rẫy và mệt. Trong khi đó, khách đi nghỉ thường thức khuya trò chuyện, ngủ dậy muộn. Hai nhịp sống ấy đặt cạnh nhau dễ va chạm nếu khách không để ý.
Tiếng ồn ở vùng quê đi rất xa. Không có xe cộ, không có tiếng điều hoà, tiếng nhạc bật trên hiên hay tiếng trẻ la hét giữa đêm có thể nghe rõ từ nhà bên kia rẫy. Thống nhất trong nhà một giờ yên tĩnh buổi tối, sau giờ ấy nói nhỏ, tắt nhạc, đóng cửa ra hiên.
Buổi sáng sớm cũng vậy. Trẻ dậy sớm háo hức chạy ra sân hét gọi chó; chó của mình sủa lại chó nhà bên; cả xóm thức dậy theo. Dẫn trẻ ra hiên chơi yên lặng, giữ chó trong nhà tới khi trời sáng hẳn.
Ngược lại, khách cũng nên hiểu nhịp sống của thôn có những tiếng không tránh được: gà gáy từ sớm, chó sủa đêm, máy xay xát, xe chở hàng mùa thu hoạch. Đó là một phần của vùng quê. Nếu cần yên tuyệt đối, hỏi chủ nhà về căn nằm xa khu dân cư hơn.
Trẻ nhỏ khóc đêm là chuyện không ai trách. Nhưng nếu trẻ quấy kéo dài, bế trẻ vào phòng phía trong, đóng cửa sổ phía nhà hàng xóm. Người trong thôn thường rất bao dung với tiếng trẻ con; sự bao dung ấy càng lớn khi họ thấy khách cũng cố gắng giữ yên cho họ.
Vườn rẫy quanh nhà là vườn có chủ
Trẻ thành phố thấy vườn cà phê, vườn bơ, vườn sầu riêng như một khu rừng để khám phá. Nhưng mỗi hàng cây ấy là sinh kế của một gia đình. Dặn trẻ từ đầu: ra khỏi sân nhà mình là đất của người khác, muốn vào phải có người lớn đi cùng và phải hỏi chủ.
Không hái quả, kể cả quả rụng dưới đất. Quả rụng có thể là quả chủ vườn đang để gom, hoặc là quả đã phun thuốc. Không bẻ cành, không giẫm lên luống, không đi xuyên qua vườn để lấy đường tắt. Cà phê mùa ra hoa hay mùa đậu quả rất dễ gãy cành.
Nếu trẻ muốn xem cây, xem quả, xem người ta hái cà phê, cách tốt nhất là nhờ chủ nhà hỏi giúp. Nhiều chủ vườn vui lòng cho trẻ đứng xem, giải thích, thậm chí cho hái thử vài quả. Lúc ấy trẻ học được nhiều hơn là tự lẻn vào.
Vườn rẫy cũng có những nguy hiểm mà trẻ không biết: thuốc bảo vệ thực vật vừa phun, hố đào trồng cây, bể chứa nước tưới, ong làm tổ trên cây, rắn trong cỏ. Thêm một lý do để trẻ không vào một mình.
Thú cưng của mình và vật nuôi nhà bên
Ở vùng rẫy, nhiều nhà nuôi chó để giữ vườn, chó thường thả tự do trong vườn, có con khá dữ với người và vật lạ. Gà, vịt, bò, dê cũng có thể đi lại trên đường thôn. Chó thành phố của mình gặp những con vật này lần đầu có thể đuổi theo, sủa, hoặc bị chó nhà khác tấn công.
Luôn giữ dây khi ra khỏi sân, kể cả với chó ngoan. Dây ngắn khi đi qua nhà có chó. Nếu thấy chó lạ đang đi tới, đổi đường hoặc quay lại, đừng để hai con chạm mặt. Không để chó của mình lại gần gà vịt; một lần chó đuổi chết gà nhà người là chuyện khó xử và phải bồi thường.
Với mèo, giữ trong nhà suốt thời gian ở. Mèo đi lạc vào vườn nhà khác có thể bị chó giữ vườn đuổi, hoặc bị người ta tưởng là mèo hoang bắt chim, bắt gà con.
Nếu có chuyện xảy ra — chó của mình cắn, đuổi vật nuôi nhà khác, hay ngược lại — báo chủ nhà nghỉ ngay. Chủ nhà là người địa phương, biết hàng xóm và biết cách nói chuyện, giải quyết êm hơn khách tự xử.
Bò, dê của bà con đôi khi được thả gặm cỏ ven đường hay buộc ở bãi trống gần nhà nghỉ. Dặn trẻ không lại gần, không ném đá, không chạy vụt qua làm con vật giật mình; một con bò hoảng có thể giật đứt dây. Giữ chó cách xa, vì chó sủa vào gia súc cũng làm chúng hoảng.
Rác, chất thải và những thứ khách để lại
Hỏi chủ nhà cách xử lý rác từ ngày đầu. Ở vùng quê, rác có thể được thu theo lịch riêng, hoặc chủ nhà tự gom đi xử lý. Đừng tự đốt rác hay vứt ra mép vườn.
Chất thải thú cưng không để trên đường thôn. Đường thôn là đường người dân đi làm rẫy, trẻ con trong thôn chạy chơi. Nhặt ngay, mang về bỏ vào thùng có nắp.
Tã bẩn của em bé gói kín. Tã để ngoài hiên hay trong thùng không nắp sẽ thu hút ruồi, chó hoang, và mùi bay sang nhà bên.
Không đổ dầu mỡ, thức ăn thừa ra vườn. Thức ăn thừa ngoài vườn kéo chó, chuột, kiến. Gom vào túi riêng theo cách chủ nhà hướng dẫn.
Đồ chơi trẻ con không để lại ngoài sân. Đồ nhựa bỏ quên ngoài vườn rẫy là rác nằm lại rất lâu. Cuối mỗi ngày đi một vòng nhặt lại.
Trẻ con trong thôn và trẻ con của mình
Trẻ nhỏ chơi với nhau rất nhanh, không cần chung ngôn ngữ. Con của mình có thể làm quen với con nhà chủ, với trẻ trong thôn đi ngang qua. Đó là điều đẹp của chuyến đi, nếu người lớn để ý đúng mức.
Hỏi ý cha mẹ của trẻ trong thôn trước khi mời trẻ vào nhà mình chơi hay cho trẻ quà bánh. Không chụp ảnh trẻ con người khác để đăng lên mạng nếu chưa được cha mẹ đồng ý; với trẻ đồng bào, càng cần tôn trọng điều này.
Đừng cho tiền hay quà theo kiểu ban phát. Nếu muốn chia sẻ, chia bánh kẹo cho tất cả trẻ đang chơi cùng, qua tay người lớn của các em. Đồ chơi con mình mang theo có thể cho các bạn cùng chơi, nhưng nên giữ lại đồ quý của con để tránh tranh giành.
Trẻ trong thôn quen với vườn rẫy, với chó giữ nhà, với đường đất. Trẻ thành phố thì không. Đừng để con mình chạy theo nhóm trẻ thôn ra khỏi tầm mắt người lớn, dù các em có vẻ biết đường. Mép hồ, bể nước, vườn có chó dữ là những chỗ trẻ địa phương biết tránh, nhưng con mình thì chưa.
Đó cũng là dịp để trẻ thành phố học cách sống ở một nơi khác. Hỏi con buổi tối hôm ấy đã chơi với ai, các bạn kể gì về vườn, về hồ. Trẻ thường nhớ những người bạn mới trong vài ngày ở Tà Đùng lâu hơn mọi cảnh đẹp.
Đi dạo quanh thôn cùng trẻ và chó
Một vòng đi bộ chiều quanh thôn là phần đẹp của kỳ nghỉ: đường đất đỏ, rẫy cà phê, hồ hiện ra giữa các tán cây, khói bếp chiều. Đi chậm, đi đúng đường thôn, nhường đường cho xe máy chở hàng của bà con. Đường thôn thường hẹp, có đoạn dốc, xe máy chạy khá nhanh; nắm tay trẻ và giữ chó sát lề.
Chào hỏi người gặp trên đường. Một câu chào, một nụ cười làm khách thành người quen. Nhiều khi chính lời chào ấy mở ra một cuộc trò chuyện, một lời chỉ đường, hay một lời mời vào xem vườn.
Tránh đi dạo lúc trời đã tối hẳn: đường thôn ít đèn, chó giữ vườn cảnh giác hơn, và trẻ nhỏ dễ vấp ngã. Mang đèn pin nếu về muộn. Mùa mưa, đường đất trơn và lầy sau giông; đi ngắn quanh nhà là đủ.
Với chó, chọn giờ vắng: sáng sớm khi người làm rẫy đã ra đồng, hoặc chiều muộn trước khi trời tối. Tránh giờ trẻ con trong thôn đi học về, giờ bà con lùa gia súc.
Nếu gặp đám đông như đám cưới, đám giỗ, buổi họp thôn, đi vòng hoặc quay về, không dắt chó và trẻ đi xuyên qua. Những dịp như vậy, sự có mặt của khách lạ với một con chó dễ làm người ta không thoải mái, dù không ai nói ra.
Ra về để lại một chỗ đón khách
Mỗi gia đình có trẻ nhỏ và thú cưng cư xử tử tế trong thôn là một lần làm cho cả thôn bớt e ngại với khách. Ngược lại, một lần ồn ào, một con gà bị chó đuổi, một túi rác bỏ lại có thể làm chủ nhà phải nghe phàn nàn cả tháng, và có khi quyết định thôi nhận khách có thú cưng.
Khi ra về, chào chủ nhà và nếu được, chào cả hàng xóm đã gặp. Nếu có gì sơ suất trong mấy ngày ở — trẻ hái nhầm quả, chó sủa đêm — nói lời xin lỗi qua chủ nhà. Ở vùng quê, những điều nhỏ ấy được nhớ lâu, theo cả hai chiều.
Ở kiểu home, khách không chỉ thuê một căn nhà mà còn sống mấy ngày trong một cộng đồng. Đó là điều làm kỳ nghỉ khác với ở khách sạn, và cũng là điều làm người ta muốn quay lại. Nếu cần tìm một căn hợp với gia đình có trẻ và có thú cưng, anh chị có thể xem các căn cụ thể và hỏi chủ nhà tại TaDungVilla.com.
Lần sau quay lại, có khi chính người hàng xóm ấy đứng bên đường vẫy tay chào con mình, hỏi con chó năm ngoái nay thế nào. Đó là lúc kỳ nghỉ ở Tà Đùng thật sự giống như về nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ở nhà nghỉ trong thôn cần giữ yên vào giờ nào?
Người làm rẫy dậy rất sớm và ngủ sớm, nên buổi tối sau giờ yên tĩnh đã thống nhất thì nói nhỏ, tắt nhạc, đóng cửa ra hiên. Sáng sớm giữ trẻ chơi yên ở hiên và giữ chó trong nhà tới khi trời sáng hẳn.
Trẻ có được vào vườn rẫy quanh nhà nghỉ chơi không?
Chỉ khi có người lớn đi cùng và đã hỏi chủ vườn. Không hái quả kể cả quả rụng, không bẻ cành, không đi tắt qua vườn. Vườn rẫy còn có thuốc mới phun, hố đào, bể nước, ong và rắn mà trẻ không biết tránh.
Chó của mình gặp chó giữ vườn nhà bên thì làm sao?
Luôn giữ dây ngắn khi ra khỏi sân. Thấy chó lạ đi tới thì đổi đường hoặc quay lại, không để hai con chạm mặt. Nếu có chuyện chó cắn hay đuổi vật nuôi nhà khác, báo chủ nhà nghỉ ngay để nhờ giải quyết.
Rác ở nhà nghỉ vùng quê xử lý thế nào?
Hỏi chủ nhà từ ngày đầu vì rác có thể thu theo lịch riêng hoặc chủ nhà tự gom. Gói kín tã bẩn và chất thải thú cưng, bỏ vào thùng có nắp, không đốt rác, không đổ thức ăn thừa ra vườn, nhặt lại đồ chơi để quên ngoài sân.
Có nên cho quà trẻ con trong thôn không?
Được, nhưng qua tay người lớn của các em và chia đều cho cả nhóm, không ban phát. Hỏi ý cha mẹ trước khi mời trẻ vào nhà và không chụp ảnh trẻ đăng lên mạng khi chưa được đồng ý, nhất là với trẻ đồng bào.
Đi dạo quanh thôn cùng trẻ và chó nên đi giờ nào?
Sáng sớm khi bà con đã ra rẫy hoặc chiều muộn trước khi trời tối. Tránh giờ trẻ trong thôn đi học về và giờ lùa gia súc. Đi đúng đường thôn, nhường xe máy chở hàng, nắm tay trẻ, giữ chó sát lề.