Trong mấy ngày nghỉ ở một căn nhà ở Tà Đùng, bữa ăn của ông bà cần bốn điều: món mềm, dễ nhai dễ nuốt; ăn nóng và ấm vì đêm và sáng sớm ở vùng đồi lạnh; uống đủ nước dù ông bà ít thấy khát; và giữ đúng chế độ ăn bác sĩ đã dặn cho bệnh nền, kể cả khi đang đi chơi. Món đặc sản lạ thì cho ông bà nếm thử, đừng ăn nhiều.
Căn nhà nghỉ có bếp riêng là lợi thế lớn khi đi cùng người lớn tuổi: tự chọn món, tự nêm, tự giữ giờ. Cách nấu cụ thể đã có bài riêng trong mục bếp nhà của trang. Bài này nói về chuyện ông bà ăn gì, ăn thế nào, uống bao nhiêu, và những điều con cháu hay quên khi cả nhà đang vui.
Vì sao bữa ăn đi xa dễ làm ông bà mệt
Ở nhà, ông bà ăn theo nếp: giờ quen, món quen, độ mặn nhạt quen, chỗ ngồi quen. Đi nghỉ, mọi thứ đổi cùng lúc. Bữa ăn trên đường thường là quán ven đường, món nhiều dầu mỡ, nhiều muối. Đến nơi, người trẻ muốn thử đặc sản, ăn tối muộn sau khi đi chơi, uống cà phê buổi chiều, nhâm nhi đến khuya. Ông bà ngại từ chối nên ăn theo.
Hệ tiêu hoá của người lớn tuổi thường chậm và nhạy hơn. Ăn khác nếp vài bữa có thể sinh đầy bụng, táo bón, khó ngủ. Với ông bà đang ăn kiêng vì huyết áp, tiểu đường, bệnh thận hay bệnh gout, một hai bữa quá mặn, quá ngọt, nhiều đạm có thể làm chỉ số lệch đi, đúng lúc đang ở xa nơi khám quen.
Một chuyện con cháu hay quên hỏi: răng. Nhiều ông bà dùng răng giả hoặc còn ít răng, ở nhà đã quen chọn món vừa sức nhai. Bữa đi chơi có thịt nướng dai, rau sống cứng, bắp, hạt, ông bà chỉ gắp vài miếng rồi thôi, cả nhà tưởng ông bà no.
Vì vậy, nghĩ trước về bữa ăn của ông bà không phải là cầu kỳ, mà là giữ cho ông bà khoẻ đủ để cả chuyến đều vui.
Món hợp và món nên hạn chế với ông bà
Không có thực đơn chung cho mọi người lớn tuổi. Bảng dưới đây là hướng chung, cần chỉnh theo răng, bệnh nền và khẩu vị của chính ông bà:
| Nhóm | Nên ưu tiên | Nên hạn chế |
|---|---|---|
| Tinh bột | Cơm mềm, cháo, bún, mì nấu chín kỹ, khoai luộc | Xôi, bánh dẻo, đồ chiên giòn cứng |
| Đạm | Cá hấp, cá kho nhạt, thịt băm, trứng, đậu phụ | Thịt nướng dai, thịt khô, đồ chiên nhiều dầu |
| Rau | Rau luộc, canh rau, bí, bầu, su su nấu mềm | Rau sống nhiều, rau cứng, đồ muối chua |
| Trái cây | Chuối, bơ chín, đu đủ, trái cây mềm cắt nhỏ | Trái cứng, nhiều hạt, ăn quá nhiều đồ ngọt |
| Đồ uống | Nước ấm, trà nhạt, sữa ấm, nước canh | Cà phê đặc buổi chiều, rượu, nước ngọt |
Với ông bà ăn kiêng theo bệnh, bảng trên chỉ là phần nền. Chế độ ăn cụ thể (bao nhiêu muối, đường, đạm) là việc của bác sĩ điều trị; con cháu giữ đúng như ở nhà, không tự nới vì đang đi chơi.
Mềm và dễ nuốt: chỉnh món chứ không nấu riêng
Không cần nấu một mâm riêng cho ông bà. Phần lớn món nhà thường nấu được chỉnh lại cho vừa: thái thịt mỏng hơn, băm nhỏ một phần, ninh xương lâu hơn, luộc rau kỹ hơn, chan thêm nước canh vào cơm. Người trẻ vẫn ăn ngon mà ông bà nhai được.
Để riêng cho ông bà một bát nhỏ trước khi nêm đậm cho cả nhà. Ví dụ nồi canh, múc phần ông bà khi vừa chín, nêm nhạt; phần còn lại nêm theo khẩu vị người trẻ. Cá kho cũng vậy, gắp mấy khúc cho ông bà trước khi cho thêm ớt, tiêu.
Để ý cách ông bà ăn hơn là đếm bát. Ông bà nhai lâu, ăn chậm, hay để thừa phần thịt, hay ho khi uống nước, là dấu hiệu món đang khó với ông bà. Đổi sang món mềm hơn, cắt nhỏ hơn, cho ông bà ngồi thẳng lưng khi ăn, không vừa ăn vừa nói cười nhiều. Ông bà đã có vấn đề nuốt từ trước thì giữ đúng cách ăn bác sĩ hay chuyên viên đã hướng dẫn.
Nhớ mang theo những thứ nhỏ ông bà dùng khi ăn: răng giả và hộp đựng, dung dịch ngâm, tăm chỉ, kéo nhỏ cắt thức ăn, chiếc thìa quen tay. Thiếu một thứ trong số đó là cả bữa ông bà ăn không ngon.
Ăn ấm khi trời lạnh, nhưng đừng chỉ ăn đồ nóng cay
Sáng sớm và ban đêm ở vùng hồ Tà Đùng thường se lạnh, mùa mưa còn ẩm. Một bữa sáng nóng như cháo, phở, bánh canh, trứng hấp, sữa ấm giúp ông bà ấm người trước khi ra hiên. Bữa tối có một bát canh nóng, ăn sớm, là bữa ông bà ngủ ngon nhất.
Người trẻ hay nghĩ trời lạnh thì ăn lẩu cay, uống rượu gừng cho ấm. Với ông bà, cay nhiều dễ xót dạ dày, rượu làm giãn mạch nên tưởng ấm nhưng thân nhiệt lại mất nhanh hơn, lại tương tác với nhiều loại thuốc. Gừng tươi thái vài lát vào canh, một cốc nước gừng ấm nhạt là đủ ấm mà nhẹ bụng.
Thức ăn để nguội trên bàn ở vùng đồi nguội rất nhanh. Dọn món ra bát nhỏ, hâm lại khi ông bà ăn chậm, hoặc múc phần của ông bà sau cùng khi mọi người đã ngồi đủ. Một bát cháo nguội lạnh vào buổi sáng se lạnh không giúp gì cho ông bà. Nồi giữ nhiệt nhỏ hoặc phích nước nóng để sẵn trên bàn ăn giúp việc hâm lại nhanh và ít phiền.
Ăn ấm cũng là chuyện chỗ ngồi: bàn ăn trong nhà, xa cửa gió, ông bà ngồi quay lưng vào tường hay gần chỗ ấm nhất. Ngồi ăn ngoài hiên đẹp, nhưng chỉ khi trời đã nắng và không có gió.
Uống đủ nước: chuyện hay bị quên nhất
Người lớn tuổi thường ít cảm thấy khát hơn người trẻ. Ở vùng mát, không ra mồ hôi nhiều, ông bà càng quên uống. Thêm chuyện nhiều ông bà cố tình uống ít để khỏi phải đi vệ sinh trên đường hay đêm ở chỗ lạ. Cộng lại, ông bà dễ thiếu nước mà không ai nhận ra.
Thiếu nước ở người lớn tuổi có thể làm mệt mỏi, chóng mặt khi đứng dậy, táo bón, tiểu ít và sẫm màu, có khi lơ mơ hơn thường ngày. Những dấu hiệu ấy dễ bị nhầm là mệt vì đi xa, nên người đi cùng hay bỏ qua. Thêm vào đó, không khí vùng đồi những ngày hanh và có gió làm da, môi khô nhanh hơn ở thành phố; môi ông bà khô nẻ, lưỡi khô cũng là lời nhắc nên mời ông bà uống thêm.
Cách làm đơn giản: để sẵn một bình nước ấm hoặc trà nhạt ở chỗ ông bà hay ngồi, rót ra cốc nhỏ mời uống từng ngụm suốt ngày, thay vì đợi ông bà xin. Canh, cháo, sữa, trái cây mọng nước cũng góp phần. Buổi tối thì giảm bớt để ông bà ít phải dậy đêm, dồn lượng uống vào buổi sáng và đầu giờ chiều.
Ông bà có bệnh tim, bệnh thận được bác sĩ dặn hạn chế nước thì làm đúng lượng bác sĩ dặn, không theo lời khuyên chung ở trên. Đó là một trong những câu nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi.
Giữ chế độ ăn theo bệnh khi cả nhà đang vui
Nói trước với cả đoàn. Trước bữa đầu, nói nhẹ với mọi người ông bà đang ăn nhạt hay kiêng ngọt. Ai cũng biết thì không ai gắp mời món kiêng, không ai rót thêm nước ngọt cho ông bà.
Đi chợ có phần của ông bà. Khi đi chợ xã hay tạp hoá, mua thêm những thứ ông bà ăn được: cá tươi, đậu phụ, rau ăn lá, trái cây ít ngọt. Không có phần riêng thì ông bà đành ăn theo món chung.
Món vặt và đặc sản là chỗ dễ trượt. Bánh kẹo mua dọc đường, trái cây sấy, mứt, hạt rang muối, cà phê pha đặc nhiều đường, đồ nướng tẩm ướp, đều có thể nhiều muối hoặc đường. Để ông bà nếm vài miếng cho vui, rồi cất đi.
Giờ ăn khớp giờ thuốc. Nhiều thuốc uống trước hay sau ăn, có loại cần ăn đúng bữa để tránh hạ đường huyết. Đi chơi về muộn mà ông bà đã uống thuốc thì phải có bữa đúng giờ hoặc một bữa phụ ăn sẵn.
Cà phê, rượu và món lạ của vùng đồi
Tà Đùng nằm giữa vùng trồng cà phê, nhiều nhà nghỉ mời khách cà phê vườn pha phin đậm. Ông bà quen uống cà phê thì cho uống buổi sáng, pha loãng hơn ở nhà, không uống buổi chiều kẻo mất ngủ, tim đập nhanh. Ông bà không quen thì một ngụm cho biết vị là đủ.
Rượu thường xuất hiện khi gia đình quây quần buổi tối. Với ông bà đang dùng thuốc huyết áp, thuốc an thần, thuốc tiểu đường, rượu có thể làm chóng mặt, tụt huyết áp, dễ ngã khi dậy đêm đi vệ sinh trong căn nhà lạ. Mời ông bà một ngụm nước ấm thay cho chén rượu là cách giữ ông bà an toàn mà không mất vui.
Món lạ như cá hồ, đặc sản rừng, trái cây lần đầu ăn thì nếm ít, xem ông bà có hợp không. Người lớn tuổi đau bụng ở chỗ xa thì mệt hơn nhiều so với ở nhà. Đồ ăn mua ngoài để qua đêm không có tủ lạnh đủ lạnh thì đừng để ông bà ăn lại.
Bữa phụ và ngồi ăn cùng con cháu
Nhiều ông bà ăn mỗi bữa ít, nhanh no. Thay vì ép ăn thêm, chia làm vài bữa phụ nhỏ giữa buổi sáng và giữa buổi chiều: một cốc sữa ấm, bát chè đậu nấu nhạt đường, miếng khoai lang luộc, quả chuối, vài lát bánh mềm. Bữa phụ cũng giúp ông bà đang dùng thuốc tiểu đường tránh bị đói lả khi bữa chính lỡ giờ vì cả nhà đi chơi về muộn.
Để sẵn một khay nhỏ bữa phụ ở chỗ ông bà hay ngồi, cùng bình nước ấm. Ông bà ngại xin, nhưng thấy sẵn trên bàn thì sẽ tự lấy. Trẻ nhỏ trong nhà cũng ăn chung khay ấy được, ông cháu ngồi ăn với nhau còn vui hơn.
Còn một điều không nằm trong thực đơn: ông bà ăn ngon nhất khi có người ngồi ăn cùng. Ở nhà nhiều ông bà ăn một mình, đi nghỉ là dịp hiếm hoi cả nhà ngồi đủ một mâm. Tắt điện thoại trong bữa, gắp cho ông bà món ông bà thích, hỏi chuyện ngày xưa, ông bà sẽ ăn thêm được nửa bát mà không cần ai ép.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà ăn ít khi đi nghỉ có đáng lo không?
Ngày đầu ăn ít vì mệt đường và lạ chỗ là thường gặp. Chọn món mềm, ấm, quen miệng, chia bữa nhỏ, mời thêm bữa phụ. Nếu ông bà ăn rất ít hai ngày liền, kèm mệt lả, sốt, đau bụng, nôn hay lơ mơ thì không nên chờ nữa, cần đưa đi khám.
Có nên mang đồ ăn từ nhà lên cho ông bà không?
Nên mang vài thứ ông bà quen và khó mua ở vùng xa: loại sữa ông bà uống, ngũ cốc, bột ăn sáng, gia vị ăn kiêng như muối nhạt, đường ăn kiêng nếu bác sĩ cho dùng. Đồ tươi thì mua ở chợ xã cho đỡ hỏng trên đường.
Ông bà ăn kiêng thì có ăn chung mâm với cả nhà được không?
Được, và nên như vậy cho ông bà vui. Múc phần của ông bà trước khi nêm đậm, chọn món chính hợp với ông bà rồi thêm một hai món đậm vị cho người trẻ. Cả nhà ngồi chung một mâm vẫn là điều ông bà quý nhất.
Ông bà uống bao nhiêu nước mỗi ngày là đủ?
Lượng nước phù hợp tuỳ cân nặng, sức khoẻ và bệnh nền, nhất là bệnh tim, bệnh thận có thể bị dặn hạn chế. Cách thực tế là mời uống từng ngụm đều đặn suốt ngày, để ý nước tiểu không quá sẫm. Muốn con số cụ thể, hỏi bác sĩ đang theo dõi ông bà.
Ông bà có nên uống cà phê vườn ở Tà Đùng không?
Nếu ông bà quen uống cà phê và bác sĩ không cấm thì một cốc pha loãng buổi sáng là được. Tránh uống buổi chiều tối vì dễ mất ngủ ở chỗ lạ, tránh pha quá đặc và nhiều đường, nhất là với ông bà bị huyết áp, tim mạch hay tiểu đường.
Răng giả của ông bà bị lỏng khi đi xa thì sao?
Mang theo hộp đựng, dung dịch ngâm và keo dán răng giả nếu ông bà vẫn dùng. Chọn món mềm, cắt nhỏ cho mấy ngày ấy. Đau, lở miệng hay răng giả gãy thì để về hẹn nha sĩ quen, đừng tự mài sửa.