Để ông bà thấy như ở nhà trong một căn nhà nghỉ ở Tà Đùng, anh chị không cần căn đẹp nhất mà cần ba thứ: vài món đồ quen mang từ nhà (gối, ấm trà, áo ấm, chiếc radio), một nếp ngày gần giống ở nhà, và việc nhỏ để ông bà góp tay như nêm nồi canh, trông cháu, kể chuyện. Thêm vào đó là chỉ cho ông bà thật chậm những đồ lạ trong nhà, để ông bà không phải gọi con cháu mỗi lần bật đèn hay mở nước nóng.
Nhiều người lớn tuổi ngại đi nghỉ vì một lý do ít khi nói ra: ở chỗ lạ, ông bà thấy mình thành người phải được phục vụ, không biết đồ đạc ở đâu, không biết dùng máy móc, làm gì cũng phải hỏi. Kiểu nghỉ trong một căn nhà riêng có bếp, có phòng khách, có hiên, gần với nhà ở thật hơn phòng khách sạn, nên có điều kiện để ông bà lấy lại cảm giác làm chủ. Bài này nói về những việc nhỏ làm nên cảm giác ấy.
Vì sao ông bà hay thấy lạc lõng khi đi nghỉ
Ở nhà, ông bà là người biết mọi thứ: nồi để đâu, công tắc ở chỗ nào, giờ nào làm gì. Ông bà có vai trò rõ ràng trong nhà, nấu ăn, trông cháu, tưới cây, dặn dò con cháu. Đi nghỉ, những vai trò ấy biến mất. Con cháu lo hết, ông bà chỉ còn ngồi chờ đến giờ ăn, chờ người dẫn đi.
Người trẻ nghĩ thế là chu đáo. Nhưng với nhiều ông bà, cảm giác không làm được gì, không biết gì trong một không gian lạ lại là điều khó chịu nhất của chuyến đi. Có người trở nên ít nói, có người cáu, có người đòi về sớm mà không giải thích được vì sao.
Thêm nữa, nhà nghỉ bây giờ có nhiều thứ lạ với người lớn tuổi: vòi sen điều chỉnh nhiệt độ bằng núm xoay, bình nóng lạnh có nút riêng, công tắc cảm ứng, rèm kéo bằng điều khiển, bếp từ, khoá cửa mã số. Một lần loay hoay không mở được nước nóng, ông bà sẽ thà tắm nước lạnh còn hơn gọi con dậy hỏi.
Hiểu điều ấy, mục tiêu của con cháu không phải là phục vụ ông bà nhiều hơn, mà là giúp ông bà tự làm được nhiều hơn trong căn nhà lạ.
Mang theo những món đồ quen
Một vài món đồ nhỏ mang từ nhà làm căn phòng lạ bớt lạ đi rất nhiều. Hỏi ông bà muốn mang gì, đừng tự chọn thay:
- Gối và chăn mỏng quen dùng: mùi quen, độ cao quen giúp ông bà ngủ được đêm đầu.
- Ấm trà, chén trà và gói trà ông bà hay uống: một ấm trà quen buổi sáng trên hiên làm ông bà thấy ngày mới bắt đầu đúng cách.
- Áo ấm, khăn quàng, đôi dép đi trong nhà quen chân: đồ của mình mặc vào là ấm và yên tâm.
- Chiếc radio nhỏ, cuốn sách, bộ cờ tướng, kim chỉ đan móc: những thú quen giết thời gian khi con cháu đi chơi.
- Kính lão, máy trợ thính và pin dự phòng: thiếu những thứ này là ông bà bị tách khỏi câu chuyện chung cả chuyến.
- Một tấm ảnh gia đình hay vật nhỏ ông bà quý: đặt ở đầu giường, với người lớn tuổi điều này không hề thừa.
Đồ quen chiếm ít chỗ trong xe nhưng có tác dụng lớn hơn mọi tiện nghi mà căn nhà nghỉ quảng cáo.
Sắp phòng ông bà giống ở nhà
Buổi chiều nhận nhà, trước khi ông bà vào nghỉ, một người con cháu dành mười lăm phút sắp lại phòng của ông bà:
- Hỏi ông bà ở nhà quen ngủ phía nào của giường, quay đầu về hướng nào, để đèn ngủ hay không; sắp lại cho giống nếu được.
- Đặt đồ dùng hằng ngày ở chỗ ông bà dễ với: kính trên bàn đầu giường, cốc nước, hộp thuốc của ngày, đèn pin nhỏ, điện thoại đã sạc.
- Treo quần áo của ông bà ra móc hoặc xếp vào ngăn tủ thấp, không để trong vali phải cúi lục.
- Chỉ cho ông bà công tắc đèn phòng, đèn nhà tắm, cách khoá và mở cửa phòng từ bên trong.
- Bật thử nước nóng cùng ông bà một lần, chỉ núm nào nóng, núm nào lạnh; dán một miếng băng dính màu đỏ ở phía nước nóng nếu vòi khó nhận ra.
Cảm giác thuộc chỗ ngay từ tối đầu làm ông bà thấy yên hơn nhiều so với một căn phòng đẹp mà cái gì cũng phải hỏi.
Chỉ đồ lạ trong nhà cho ông bà, chậm và một lần cho chắc
Người trẻ quen chỉ nhanh: bấm cái này, xoay cái kia, rồi đi. Ông bà gật đầu nhưng chưa nhớ, lần sau lại không dám tự làm. Cách chỉ hiệu quả là để ông bà tự tay làm trong khi mình đứng cạnh: tự bật bếp, tự mở nước nóng, tự khoá cửa. Làm một lần bằng tay mình thì nhớ lâu hơn nghe giảng mười lần.
Những thứ đáng chỉ kỹ nhất là thứ ông bà dùng khi ở một mình: nước nóng nhà tắm, đèn phòng và lối đi, khoá cửa, ấm siêu tốc, bếp nếu ông bà sẽ nấu. Thứ gì phức tạp quá, như điều khiển rèm hay điều hoà nhiều chế độ, thì con cháu cài sẵn một chế độ, dặn ông bà chỉ cần bấm một nút.
Bếp từ là chỗ hay gây lúng túng nhất. Ông bà quen bếp ga, đặt nồi lên không thấy lửa nên không biết bếp đã nóng hay chưa, mặt bếp vẫn nóng sau khi tắt. Chỉ kỹ, và ở gần trong những lần đầu ông bà đứng bếp.
Đừng tỏ ra sốt ruột hay cười khi ông bà hỏi lại. Một câu cằn nhằn nhỏ là đủ để ông bà không bao giờ hỏi nữa và chịu thiệt lặng lẽ. Nếu ông bà hỏi lại lần thứ ba, cứ trả lời như lần đầu; với người lớn tuổi ở chỗ lạ, quên một chi tiết máy móc là chuyện rất bình thường, không phải dấu hiệu gì đáng lo.
Giao việc nhỏ để ông bà góp tay
Bếp là chỗ hợp nhất. Nhiều ông bà nấu món nào đó ngon nhất nhà. Để ông bà nêm nồi canh chua, kho nồi cá, chỉ con cháu cách làm món sở trường. Bếp nhà nghỉ trở thành bếp nhà mình khi có người lớn đứng nêm.
Đi chợ xã cùng nhau. Nếu ông bà đi lại được, rủ ông bà đi chợ buổi sáng. Ông bà chọn rau, chọn cá, hỏi chuyện người bán quen hơn con cháu nhiều, và thường vui ra mặt khi thấy rau quả vùng đất mới.
Trông cháu theo kiểu nhẹ. Để ông bà kể chuyện, đọc sách, dạy cháu gấp giấy, hát đồng dao trong lúc bố mẹ nấu ăn. Không giao trông trẻ nhỏ chạy nhảy ngoài sân hay gần nước, việc ấy quá sức và nguy hiểm.
Hỏi ý ông bà. Hỏi ông bà mai nên nấu gì, đi đâu, ở thêm hay về. Được hỏi ý là được coi là người trong cuộc, không phải người đi theo.
Trò chuyện: phần đáng giá nhất của chuyến đi
Căn nhà nghỉ ở vùng đồi, buổi tối không có nhiều chỗ để đi, đó lại là lợi thế. Cả nhà ngồi trong phòng chung ấm, ông bà ngồi ghế tựa, con cháu quanh bàn. Đây là lúc để hỏi ông bà những chuyện thường ngày không có thời gian hỏi: ngày xưa ông bà quen nhau thế nào, quê cũ ra sao, năm đói, năm mất mùa, nghề cũ của ông.
Vùng hồ Tà Đùng nhiều vườn cà phê, hồ tiêu, nhiều người đến từ các miền khác lập nghiệp. Ông bà từng làm ruộng, làm vườn thường có rất nhiều chuyện để so sánh: cây cà phê ở đây khác ở quê thế nào, đất đỏ trồng gì, mùa nào thu hoạch. Đi dạo qua vườn cà phê của hàng xóm là đủ chuyện cho cả buổi tối.
Hạn chế điện thoại trong những giờ ấy. Không cần cấm, chỉ cần mọi người tự đặt điện thoại xuống khi ông bà đang kể. Có thể ghi âm lại câu chuyện của ông bà nếu ông bà đồng ý; đó là thứ gia đình sẽ quý về sau.
Ông bà đã có cháu chắt ở xa không đi được thì gọi video cho ông bà gặp mặt từ hiên nhà nghỉ, cho thấy cảnh hồ, cảnh đồi. Được khoe với người ở nhà cũng là một niềm vui của chuyến đi.
Xóm giềng quanh căn nhà: ông bà thường bắt chuyện nhanh nhất
Người trẻ đi nghỉ thường chỉ nói chuyện với chủ nhà lúc nhận và trả nhà. Ông bà thì khác. Đi một vòng đầu ngõ, ông bà dễ dừng lại hỏi một bà cụ đang phơi cà phê, một ông đang tỉa cành tiêu, hỏi giống cây gì, mùa này được giá không, quê gốc ở đâu. Ở thôn quanh hồ Tà Đùng, nhiều gia đình đến từ các miền khác nhau lập nghiệp, nên chuyện quê cũ, giọng nói, món ăn quê là chủ đề rất dễ mở lời.
Những cuộc trò chuyện ấy làm ông bà thấy mình không phải khách lạ, mà là người đến chơi nhà hàng xóm. Con cháu chỉ cần đi cùng, đứng chờ kiên nhẫn, không giục. Giữ phép lịch sự của khách: không bước vào vườn nhà người khi chưa được mời, không hái trái, không chụp ảnh người khác khi họ chưa đồng ý.
Nếu ông bà ngại đi xa, chủ nhà hay người trông nhà đôi khi cũng sẵn lòng ngồi uống chén trà, kể chuyện vùng đất với ông bà vào một buổi chiều rảnh. Hỏi nhẹ nhàng, đừng nài.
Đừng để ông bà thấy mình là gánh nặng
Câu ông bà hay nói nhất khi đi cùng con cháu là thôi đi đi, kệ bà, đừng lo cho bà. Đằng sau câu ấy thường là nỗi sợ làm phiền, làm chậm chân con cháu. Nếu cả nhà đi chơi mà để ông bà ở nhà một mình cả ngày, hay ngược lại, kéo ông bà theo rồi tỏ ra sốt ruột vì ông bà đi chậm, ông bà đều thấy mình là gánh nặng.
Cách tốt hơn là thiết kế chuyến đi sao cho ông bà ở nhà nghỉ cũng là một lựa chọn trọn vẹn: có người ở cùng, có việc làm, có chuyện vui. Người trẻ đi chơi về thì kể lại, khoe ảnh, mua quà nhỏ từ chợ xã. Ông bà sẽ thấy mình vẫn ở trong chuyến đi.
Và nói ra lời cảm ơn. Cảm ơn ông bà nấu nồi canh ngon, cảm ơn ông bà trông cháu cho bố mẹ nghỉ một lúc. Những lời ấy nghe đơn giản, nhưng làm ông bà thấy mình vẫn có ích, và đó chính là điều làm ông bà thấy như ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà không muốn đi nghỉ vì ngại thì làm sao?
Hỏi cụ thể ông bà ngại gì: đường xa, lạ chỗ, sợ lạnh, sợ phiền con cháu hay lo việc nhà. Mỗi lo lắng có cách gỡ riêng. Cho ông bà xem ảnh căn nhà, phòng sẽ ở, nói rõ ông bà sẽ có phòng tầng trệt, có bếp, muốn ở nhà thì ở nhà. Đừng ép.
Nên mang những đồ gì của ông bà để ông bà thấy quen?
Gối và chăn mỏng quen, ấm trà và loại trà ông bà hay uống, áo ấm, dép đi trong nhà, radio hay sách, kính lão, máy trợ thính và pin. Hỏi ông bà muốn mang gì thêm. Đồ quen chiếm ít chỗ nhưng giúp ông bà ngủ và sinh hoạt yên tâm hơn.
Ông bà muốn tự nấu ăn ở nhà nghỉ có nên để không?
Nên, nếu ông bà khoẻ và thích. Chỉ kỹ cách dùng bếp, nhất là bếp từ, ở gần những lần đầu, chuẩn bị nguyên liệu sẵn, để ông bà làm phần nêm nếm và chỉ đạo. Đứng bếp lâu dễ mỏi, nên có ghế cao cho ông bà ngồi khi cần.
Làm sao để ông bà không buồn khi con cháu đi chơi?
Để ít nhất một người ở nhà cùng ông bà, chuẩn bị sẵn việc ông bà thích, hẹn giờ về, về thì kể chuyện và cho xem ảnh. Có thể chia lượt để ai cũng có lúc ở nhà cùng ông bà. Đi chơi nửa ngày thay vì cả ngày cũng giúp ông bà đỡ trông.
Ông bà dùng điện thoại không thạo thì có cần gì đặc biệt?
Cài sẵn số gọi nhanh tới người con cháu ở gần, để điện thoại luôn sạc ở đầu giường, tăng cỡ chữ và âm lượng. Chỉ ông bà cách gọi video nếu ông bà muốn khoe cảnh với người ở nhà. Không cần cài thêm ứng dụng mới cho chuyến đi.