Những tháng mùa khô cuối năm và đầu năm ở Tà Đùng thường là ngày nắng hanh dễ chịu, nhưng từ chiều muộn nhiệt độ hạ nhanh, đêm lạnh và sáng sớm có sương. Để cả nhà ngủ ngon và sáng dậy không cảm lạnh, hãy giữ ấm cơ thể theo nhịp ngày: mặc thêm lớp từ lúc mặt trời xuống, tắm nước nóng sớm thay vì khuya, ăn tối ấm và uống đủ nước, che đầu cổ tay chân khi ngủ, và cẩn thận với không khí hanh làm khô da, nẻ môi.
Xã Tà Đùng — Đắk Som và Đắk R'Măng của Đắk Glong cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng — nằm trên cao nguyên, quanh hồ thủy điện. Bài này không đưa con số nhiệt độ vì mỗi năm, mỗi vị trí đồi một khác; chỉ nói về cảm giác và cách làm. Chuyện sắp xếp phòng ngủ, chăn nệm, máy sưởi có bài riêng trong chuyên mục này; ở đây là chuyện giữ ấm cho chính người ở.
Nhịp nóng lạnh một ngày mùa khô ở vùng hồ
Người lần đầu lên vùng hồ mùa khô thường bị bất ngờ vì chênh lệch trong ngày. Giữa trưa nắng rõ, có người mặc áo cộc tay đi dạo vẫn thấy ấm. Nhưng khi mặt trời xuống sau đồi, không khí nguội đi rất nhanh; tới lúc ăn tối, áo khoác mỏng đã không đủ, và về khuya, nhất là gần sáng, là lúc lạnh nhất.
Không khí mùa khô ít hơi nước nên ban đêm mặt đất mất nhiệt nhanh, nhất là những đêm trời quang không mây. Trên đồi trống, gió nhẹ thổi qua làm cảm giác lạnh hơn so với con số. Sáng sớm, sương phủ mặt hồ và các thung lũng, cỏ ướt sương, hiên nhà lạnh buốt dưới chân trần.
Biết nhịp này, anh chị có thể đi trước một bước: không đợi tới khi rùng mình mới đi lấy áo. Cơ thể đã lạnh rồi thì ấm lại chậm hơn nhiều so với giữ cho nó đừng lạnh từ đầu. Đó là nguyên tắc chung cho mọi việc trong bài.
Cũng vì ban ngày dễ chịu nên nhiều người xếp vali theo cảm giác buổi trưa và thiếu đồ cho buổi tối. Đi mùa khô, đồ ấm vẫn quan trọng không kém mùa mưa.
Mặc nhiều lớp: lớp trong, lớp giữa, lớp ngoài
Lớp trong giữ khô. Áo sát người nên là loại không giữ mồ hôi lâu. Ban ngày đi dạo ra mồ hôi, tối trời lạnh xuống mà áo trong còn ẩm thì lạnh rất nhanh. Về nhà sau một buổi đi bộ, thay áo trong khô trước khi trời tối.
Lớp giữa giữ nhiệt. Áo nỉ, áo len mỏng, áo lông cừu nhân tạo. Hai lớp mỏng thường ấm hơn một lớp dày, vì giữa các lớp có không khí, và dễ cởi bớt khi vào trong nhà ấm.
Lớp ngoài cản gió. Một áo khoác chắn gió nhẹ là đủ cho hiên buổi tối ở vùng hồ mùa khô. Gió trên đồi trống lấy nhiệt nhanh hơn nhiều so với không khí lặng.
Đầu, cổ, tay, chân. Đây là những chỗ mất nhiệt rõ nhất mà người ta hay quên. Mũ len, khăn quàng, tất dày, dép đi trong nhà có đế. Sàn gỗ, sàn gạch ban đêm lạnh; đi chân trần trên sàn lạnh vài lần trong đêm là đủ thấy người buốt.
Mặc trước khi lạnh. Đặt sẵn lớp áo ấm ở chỗ dễ lấy, mặc vào lúc mặt trời vừa khuất đồi. Với trẻ nhỏ và người lớn tuổi, người lớn trong nhà để ý giúp, vì họ hay không tự nói là lạnh.
Tắm nước nóng: đúng giờ, đúng cách
Một trong những sai lầm phổ biến khi đi vùng cao là để tối khuya mới tắm. Lúc ấy phòng tắm đã lạnh, nước nóng từ bình có hạn, ra khỏi vòi sen là người run, rồi lên giường với mái tóc ướt. Cách tốt hơn là tắm sớm, ngay khi đi chơi về lúc chiều muộn, khi không khí chưa lạnh hẳn.
Trước khi tắm, đóng cửa sổ phòng tắm, chuẩn bị sẵn khăn và đồ mặc khô ngay trong tầm tay. Tắm nhanh vừa đủ, không ngâm nước quá nóng quá lâu. Ra khỏi vòi là lau khô và mặc đồ ngay trong phòng tắm, không bước ra phòng ngủ lạnh với người còn ướt. Sấy tóc khô hẳn trước khi đi ngủ.
Với người lớn tuổi, người có bệnh tim mạch, huyết áp, việc chuyển đột ngột giữa nước nóng và không khí lạnh có thể không tốt. Nên tắm vào buổi chiều, nước ấm vừa phải, phòng tắm đã kín gió, có người trong nhà biết họ đang tắm. Ai có bệnh nền thì hỏi bác sĩ của mình trước chuyến đi về những điều cần tránh khi ở nơi lạnh.
Nếu căn nhà dùng bình nóng lạnh dung tích nhỏ, nhóm đông nên chia giờ tắm cách nhau một chút để bình kịp đun lại, và để trẻ nhỏ tắm trước khi nước còn nóng đều.
Ăn uống cho ấm: bữa tối, nước ấm và chuyện rượu
Bữa tối ấm, có món nước nóng như canh, cháo, súp, giúp người thấy ấm từ bên trong. Đừng bỏ bữa tối hay ăn qua loa vì mệt sau một ngày đi; cơ thể cần năng lượng để giữ nhiệt qua đêm. Một bữa phụ nhẹ trước khi ngủ — ly sữa ấm, ít bánh — giúp nhiều người ngủ ấm hơn, nhất là trẻ nhỏ.
Mùa khô ít mồ hôi nên người ta dễ quên uống nước, nhưng không khí hanh lại làm cơ thể mất nước qua hơi thở và da. Giữ một bình nước ấm hay trà ấm trên bàn, uống từng ngụm suốt buổi tối. Một ấm siêu tốc trong căn nhà nghỉ là thứ dùng nhiều nhất vào mùa này.
Về rượu: nhiều người nghĩ uống vài chén cho ấm người khi ngồi hiên đêm lạnh. Cảm giác ấm ấy là có thật nhưng đánh lừa — rượu làm mạch máu ngoài da giãn ra nên thấy nóng mặt nóng tay, trong khi cơ thể lại mất nhiệt nhanh hơn. Uống nhiều rồi ngồi ngoài hiên khuya, ngủ quên ở ghế ngoài trời, là cách dễ bị nhiễm lạnh. Nếu uống, uống ít, và ngồi trong nhà.
Cà phê buổi tối thì tuỳ người, nhưng nếu muốn ngủ sâu ở chỗ lạ, nên chuyển sang trà thảo mộc nhẹ hay nước gừng ấm sau bữa tối.
Da khô, môi nẻ, mũi khô: chuyện nhỏ làm mất ngủ
Không khí hanh mùa khô cộng với gió đồi làm da nhanh khô, môi nứt, tay chân nẻ, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Không ai nghĩ đó là chuyện của kỳ nghỉ, nhưng một đêm ngứa da, rát môi đủ làm mất giấc.
Mang theo kem dưỡng ẩm, son dưỡng môi không màu cho cả nhà. Thoa kem sau khi tắm, lúc da còn hơi ẩm, và thoa lại trước khi ngủ. Rửa mặt bằng nước ấm vừa, không nóng quá, vì nước nóng làm da khô thêm.
Nếu phòng ngủ có máy sưởi điện, không khí trong phòng sẽ càng khô. Một chậu nước nhỏ hay một chiếc khăn ướt vắt trên ghế ở góc phòng — xa ổ điện và máy sưởi — giúp không khí bớt khô. Một số người hay chảy máu cam khi mũi khô; giữ phòng không quá khô và uống đủ nước là cách phòng đơn giản.
Đi dạo buổi trưa mùa khô nắng vùng cao khá gắt dù trời mát. Đội mũ, che da, dùng kem chống nắng nếu quen dùng; da bị nắng làm khô ban ngày thì đêm càng khó chịu.
Sương sớm và buổi sáng trên hiên
Sáng mùa khô ở vùng hồ có những khoảnh khắc đẹp nhất của chuyến đi: sương mỏng phủ mặt nước, nắng sớm xuyên qua sương, đồi cà phê ướt lấp lánh. Nhiều người muốn ra hiên ngay khi vừa mở mắt. Hãy ra, nhưng mặc ấm trước.
Từ chăn ấm bước thẳng ra hiên lạnh đầy sương là cú chuyển nhiệt mà nhiều người, nhất là người lớn tuổi, cảm thấy rõ. Mặc áo khoác, đi tất và dép, quàng khăn, cầm một ly nước ấm rồi mới ra. Ghế hiên và lan can ướt sương lạnh và ướt, lót một tấm khăn khô trước khi ngồi.
Nền hiên, bậc thềm gỗ có sương rất trơn vào sáng sớm. Đi chậm, nhất là khi tay cầm cốc nóng, khi bế trẻ. Trẻ con hay chạy chân trần ra sân cỏ ướt sương; để sẵn dép ở cửa.
Nắng lên khoảng giữa buổi sáng thì sương tan, trời ấm dần. Đó là lúc tốt để mở cửa cho căn nhà thoáng, phơi chăn của mình nếu có mang theo, và cởi bớt lớp áo — bắt đầu lại nhịp một ngày mùa khô.
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi trong đêm lạnh mùa khô
Trẻ nhỏ mất nhiệt nhanh hơn người lớn và hay đạp chăn khi ngủ. Thay vì đắp thật nhiều chăn rồi lo trẻ đạp ra, cho trẻ mặc bộ ngủ dài tay dài chân, tất mỏng, có thể thêm túi ngủ cho em bé, rồi đắp chăn vừa phải. Sờ gáy hay lưng trẻ để biết ấm hay lạnh, không sờ tay chân vì tay chân trẻ thường mát hơn.
Người lớn tuổi hay dậy đi vệ sinh ban đêm, và chính những lần ra khỏi chăn ấm đi qua hành lang lạnh là lúc dễ bị nhiễm lạnh. Để sẵn áo khoác và dép ở đầu giường, bật một đèn ngủ nhỏ để không phải lần mò. Nếu có thể, chọn cho ông bà phòng gần nhà vệ sinh nhất.
Cả hai nhóm đều ít khi tự nói mình lạnh: trẻ thì chưa biết diễn tả, ông bà thì ngại làm phiền con cháu. Người lớn trong nhà nên hỏi chủ động trước khi đi ngủ, và để ý lúc gần sáng, thời điểm lạnh nhất trong đêm.
Dấu hiệu bị lạnh quá mức và khi nào cần giúp đỡ
Phần lớn những đêm lạnh ở vùng hồ chỉ gây khó chịu, không nguy hiểm, nếu người ở trong nhà và mặc đủ ấm. Nhưng nên biết vài dấu hiệu cho thấy một người đang bị lạnh quá mức: run liên tục không dừng, tay chân lạnh buốt và tê, môi tím tái, nói chậm hoặc lơ mơ, mệt lả khác thường. Trẻ nhỏ thì có thể quấy khóc liên tục rồi lả đi, da lạnh.
Khi thấy những dấu hiệu ấy, đưa người đó vào chỗ kín gió và ấm nhất trong nhà, thay đồ ẩm nếu có, đắp thêm chăn, cho uống nước ấm nếu tỉnh táo, ôm sát để truyền hơi ấm. Không chà xát mạnh tay chân, không ngâm ngay vào nước quá nóng, không cho uống rượu.
Nếu người đó lơ mơ, khó đánh thức, run không dứt dù đã được ủ ấm, hoặc là em bé, người lớn tuổi có bệnh nền, hãy liên hệ chủ nhà để được hướng dẫn tới cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu. Bài này không thay lời khuyên của nhân viên y tế; điều cần nhớ là đừng chờ tới sáng khi tình trạng không cải thiện.
Cách phòng vẫn đơn giản nhất: mặc đủ lớp, không để quần áo ướt trên người, không ngồi ngoài hiên khuya quá lâu, và để ý những người trong nhóm ít than phiền nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô ở Tà Đùng đêm có lạnh không?
Có. Những tháng cuối năm, đầu năm ngày thường nắng hanh dễ chịu nhưng từ chiều muộn nhiệt độ hạ nhanh, đêm lạnh, gần sáng lạnh nhất và có sương. Mức lạnh khác nhau theo năm và theo vị trí đồi, nên mang đủ đồ ấm.
Đi Tà Đùng mùa khô nên mang đồ gì để giữ ấm?
Áo trong khô thoáng, áo nỉ hoặc len mỏng làm lớp giữa, áo khoác chắn gió, mũ len, khăn quàng, tất dày, dép đi trong nhà. Thêm kem dưỡng ẩm, son dưỡng môi cho cả nhà vì không khí hanh làm da khô, môi nẻ.
Nên tắm lúc nào khi ở nhà nghỉ vùng lạnh?
Tắm sớm vào chiều muộn khi vừa đi chơi về, không đợi khuya. Đóng cửa sổ phòng tắm, để sẵn đồ khô trong tầm tay, lau khô và mặc đồ ngay trong phòng tắm, sấy tóc khô hẳn trước khi ngủ.
Uống rượu có giúp ấm người khi trời lạnh không?
Chỉ làm cảm giác ấm. Rượu làm mạch máu ngoài da giãn nên thấy nóng mặt nóng tay, nhưng cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. Uống nhiều rồi ngồi hay ngủ quên ngoài hiên đêm lạnh dễ bị nhiễm lạnh. Nếu uống thì uống ít và ngồi trong nhà.
Ra hiên ngắm sương sớm cần lưu ý gì?
Mặc ấm trước khi bước ra, đi tất và dép, lót khăn khô lên ghế ướt sương, đi chậm vì nền hiên và bậc gỗ có sương rất trơn, nhất là khi đang cầm cốc nóng hay bế trẻ.
Khi nào một người bị lạnh cần được giúp đỡ y tế?
Khi đã được ủ ấm mà vẫn run không dứt, lơ mơ, khó đánh thức, môi tím, hoặc là em bé, người lớn tuổi có bệnh nền. Liên hệ chủ nhà để được hướng dẫn tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu, không chờ tới sáng.