Quanh các căn nhà nghỉ ở Tà Đùng là đất đỏ bazan, sân dốc, bậc đá và cỏ ướt sương buổi sáng. Để ông bà đi lại an toàn, anh chị cần ba thứ: giày dép đế bám có quai hậu thay cho dép lê, một lối đi phẳng và quen thuộc quanh nhà để ông bà đi dạo, và giờ đi hợp lý là khi nắng đã lên, mặt đất đã ráo. Lúc trời mưa hay đất còn ướt, nên để ông bà ở trong nhà hoặc trên hiên.
Đất đỏ là đặc trưng của vùng cao nguyên, làm nên những vườn cà phê, hồ tiêu xanh tốt quanh hồ. Nhưng đất đỏ ướt thì trơn và dính như đất sét, bám vào đế giày thành một lớp dày làm mất độ bám. Người trẻ trượt chân một cái cười xoà, ông bà trượt một cái có thể gãy xương. Bài này nói về những việc cụ thể để ông bà vẫn đi dạo được quanh nhà mà không lo.
Hiểu mặt đất quanh nhà nghỉ
Đất đỏ bazan khi khô thì chắc, bám, đi khá dễ. Sau mưa, lớp mặt ngấm nước trở nên trơn, dính, đặc biệt trên đoạn dốc. Một trận mưa chiều có thể làm đường còn trơn tới sáng hôm sau, nhất là chỗ có bóng cây, nắng không chiếu tới. Sương đêm cũng làm cỏ, bậc đá, bậc gỗ ướt vào buổi sáng sớm.
Quanh nhà nghỉ thường có nhiều loại mặt đất: lối bê tông hay lát gạch từ chỗ đỗ xe vào nhà, sân cỏ, lối đá tự nhiên qua vườn, bậc gỗ lên chòi ngắm, đường đất dẫn ra vườn cà phê. Mỗi loại có mức trơn khác nhau. Bê tông nhám là tốt nhất, đá mài và gạch men ngoài trời trơn nhất khi ướt, bậc gỗ có rêu là nguy hiểm nhất.
Ngày đầu tiên, đi một vòng quanh nhà, xác định lối nào an toàn cho ông bà, lối nào nên tránh. Chỉ cho ông bà biết, và nhắc mọi người trong nhà khi dìu ông bà thì đi lối an toàn, dù vòng xa hơn một chút.
Cũng để ý những chỗ có mương thoát nước, hố trồng cây, gốc cây nhô lên, ống nước nằm trên mặt đất. Những thứ này lẫn trong cỏ, người trẻ biết tránh nhưng ông bà mắt kém, đi chậm dễ vấp phải.
Chọn giày dép cho ông bà
Giày dép là thứ quyết định nhiều nhất việc ông bà có trượt hay không:
| Loại | Hợp không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Dép lê, dép tông | Không nên đi ngoài sân | Dễ tuột, đế mỏng, không bám khi ướt |
| Dép quai hậu đế cao su | Hợp cho sân, hiên | Chọn đế có rãnh sâu, quai ôm chân |
| Giày thể thao đế bám | Hợp nhất cho đi dạo | Đế mềm có rãnh, cổ thấp dễ xỏ, có khoá dán |
| Giày da đế trơn | Không nên | Đế phẳng trơn trên đất ướt và đá |
| Ủng cao su | Chỉ khi thật cần đi trong mưa | Nặng, ông bà khó đi, đế phải có rãnh |
Đế giày bám đất đỏ ướt sẽ dính một lớp đất làm mất rãnh. Mỗi khi vào nhà, cạo đất ở đế, hoặc để sẵn một bàn chải và chậu nước ở cửa. Thêm một đôi dép trong nhà riêng, để không mang đất vào phòng và không đi giày ướt trong nhà.
Gậy, tay vịn và cách dìu
Nếu ông bà đang dùng gậy ở nhà, chắc chắn phải mang theo. Kiểm đầu gậy còn cao su bám tốt không, đầu cao su mòn trên đá ướt sẽ trượt. Nếu ông bà không dùng gậy ở nhà nhưng đi đường dốc, đất mềm thấy chênh vênh, một chiếc gậy chống đơn giản có thể giúp nhiều. Hỏi ông bà, đừng ép.
Ở những chỗ có bậc, xem có tay vịn không. Nếu không, người đi cùng làm tay vịn: đứng phía dưới khi ông bà xuống dốc, phía trên khi lên dốc, để nếu ông bà mất thăng bằng thì đỡ được. Khi dìu, nắm cánh tay trên hoặc để ông bà khoác tay mình, không nắm cổ tay kéo đi.
Người dìu nên đi giày bám chắc như ông bà, vì nếu chính người dìu trượt thì kéo theo cả hai. Đi chậm theo nhịp của ông bà, không vội. Khi xuống dốc, bước ngắn, đặt cả bàn chân, trọng tâm hơi thấp. Khi qua chỗ ướt, dừng lại một chút, nhìn chỗ đặt chân, rồi mới bước. Người đi cùng nhắc nhẹ nhàng, không quát khi thấy nguy hiểm vì làm ông bà giật mình.
Với ông bà đi lại yếu, dùng khung tập đi hay xe lăn, đất đỏ và dốc gần như không đi được. Khi ấy chỉ nên đi trên lối bê tông, sân phẳng, hoặc đưa ông bà đi bằng xe tới chỗ có lối đi bằng.
Chọn giờ đi dạo
Giờ đẹp nhất để ông bà đi dạo quanh nhà là giữa buổi sáng, khi nắng đã lên, sương đã tan, mặt đất ráo, nhiệt độ ấm. Buổi chiều, sau giấc trưa, khi nắng dịu nhưng trời còn sáng, cũng là lúc tốt.
Tránh sáng sớm khi đất còn ướt sương và trời lạnh. Tránh chiều muộn khi trời bắt đầu tối, mắt người lớn tuổi điều tiết chậm trong ánh sáng yếu. Tránh ngay sau mưa, đất còn trơn. Mùa mưa ở Tà Đùng thường có mưa chiều, nên đi buổi sáng an toàn hơn.
Đi dạo không cần xa. Một vòng quanh sân, ra đầu ngõ nhìn vườn cà phê, đến gốc cây có bóng mát ngồi nghỉ, mười lăm hai mươi phút là đủ cho ông bà thư giãn chân tay mà không mệt. Mang theo ghế xếp nhỏ nếu đi xa hơn để ông bà có chỗ ngồi nghỉ giữa chừng.
Đi dạo cùng ông bà cũng là lúc trò chuyện, chỉ cho ông bà cây cà phê ra hoa, trái cây đang chín, nghe ông bà kể chuyện vườn tược ngày xưa. Đó là thời gian quý của chuyến đi.
Khi trời mưa hoặc đất còn ướt
Những ngày mưa, an toàn của ông bà nằm ở chỗ hạn chế đi ra ngoài:
- Để ông bà ở trong nhà hoặc ngồi hiên có mái, nhìn mưa trên hồ, không ra sân.
- Nếu buộc phải ra xe, lùi xe sát nhất có thể, người đi cùng dìu, che ô, đi lối bê tông.
- Lau khô bậc hiên, sàn hiên trước khi ông bà bước ra; nước mưa tạt vào làm hiên gỗ, hiên gạch trơn.
- Đặt thảm chùi chân ở mọi cửa ra vào, để không mang nước, bùn vào sàn trong nhà.
- Sau mưa, đợi nắng lên vài giờ cho đất ráo rồi mới cho ông bà đi dạo.
Ngày mưa cũng có vẻ đẹp riêng: mây vờn trên mặt hồ, tiếng mưa trên mái, không khí mát lạnh. Một ấm trà nóng và chỗ ngồi ấm sau cửa kính là đủ cho ông bà một buổi chiều dễ chịu.
Trong nhà cũng có chỗ trơn
Người ta hay lo đất đỏ ngoài sân mà quên chỗ trơn ngay trong nhà. Sàn gỗ lau còn ẩm, sàn gạch men ở cửa ra hiên dính nước mưa tạt, vệt bùn đỏ mang vào từ đế giày, tấm thảm nhỏ không có đế chống trượt, bậc cửa cao giữa phòng và hiên. Với ông bà, mấy chỗ này nguy hiểm không kém một con dốc, lại hay bị bỏ qua vì nằm trong nhà.
Vài việc nên làm ngay buổi chiều đầu: dời thảm nhỏ không có đế bám ra khỏi lối đi của ông bà, hoặc lót thêm miếng chống trượt; đặt một tấm thảm chùi chân dày ở cửa vào từ sân; lau khô chỗ nước mưa tạt vào ở cửa hiên trước khi ông bà bước ra; nhắc mọi người cởi giày dính đất ở ngoài. Chỗ có bậc cửa cao thì dán một dải băng màu sáng ở mép bậc cho dễ thấy.
Trong nhà, ông bà nên đi dép đế cao su có quai, không đi tất trần trên sàn gỗ hay gạch men; tất làm trơn hơn cả chân trần. Nếu ông bà quen đi tất cho ấm chân thì chọn loại tất có hạt cao su dưới lòng bàn chân.
Cũng đừng quên ánh sáng trong nhà vào chiều tối. Nhà nghỉ vùng đồi hay dùng đèn vàng dịu cho ấm cúng, đẹp trong ảnh nhưng hơi tối với mắt người lớn tuổi. Bật thêm đèn ở lối đi, cầu thang, cửa nhà tắm khi ông bà còn đi lại trong nhà; chỉ tắt bớt khi ông bà đã đi ngủ. Dọn dây sạc, giày dép, túi xách của con cháu khỏi lối đi chung, vì đó là những thứ dễ vấp nhất mà người trẻ ít để ý.
Lối vào ban đêm và đèn
Ban đêm ở vùng đồi rất tối, không có đèn đường như thành phố. Lối từ nhà ra xe, từ nhà chính sang nhà bếp nếu tách riêng, từ phòng ra nhà vệ sinh ngoài nếu có, đều cần ánh sáng. Hỏi chủ nhà công tắc đèn sân, đèn lối đi ở đâu, bật sẵn trước khi trời tối.
Mang theo đèn pin cầm tay hoặc đèn đội đầu cho người đi cùng ông bà buổi tối. Đèn pin chiếu xuống chân, không chiếu vào mắt ông bà. Tốt nhất là hạn chế để ông bà đi ra ngoài sau khi trời tối; mọi thứ cần thì lấy trước.
Nếu căn nhà có nhà vệ sinh ngoài, tách khỏi phòng ngủ, đó là điều cần cân nhắc từ lúc chọn căn. Đi qua sân tối, lạnh, có thể ướt để vào nhà vệ sinh lúc nửa đêm là rủi ro lớn với ông bà. Có thể chuẩn bị bô đêm trong phòng cho ông bà nếu không đổi được căn.
Nếu ông bà trượt ngã ngoài sân
Đừng vội kéo ông bà dậy. Hỏi ông bà đau ở đâu, có cử động được không, có đập đầu không. Nếu ông bà đau nhiều ở hông, đùi, cổ tay, không đứng được, chân hay tay biến dạng, đập đầu kèm choáng, nôn, cần gọi cấp cứu hoặc đưa đi cơ sở y tế, giữ ông bà ở tư thế nằm, che mưa, đắp áo cho ấm.
Ông bà bảo không sao thì cũng đừng kéo đứng dậy ngay: cho ngồi lên trước, thở đều một lúc, rồi hai người đỡ hai bên mà đứng. Thay quần áo ướt, bùn đất ngay để ông bà không bị lạnh. Theo dõi trong những giờ tiếp theo, đau tăng hay sưng, bầm lan thì đi khám.
Sau một lần trượt, xem lại ngay nguyên nhân: giày, lối đi, giờ đi, ai dìu. Điều chỉnh để không lặp lại. Báo chủ nhà chỗ trơn để họ rắc cát, kê ván hoặc làm tay vịn cho khách sau. Lời khuyên y tế cụ thể thuộc về nhân viên y tế; những bước trên chỉ giúp anh chị xử lý ban đầu cho bình tĩnh.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ ở Tà Đùng có trơn lắm không?
Khi khô thì đi khá dễ. Khi ướt sau mưa hay sương sớm, đất đỏ trở nên trơn và dính, nhất là trên dốc và chỗ có bóng râm. Với người lớn tuổi, nên đợi đất ráo mới đi dạo, đi lối bê tông hay lát gạch nhám, mang giày đế bám.
Ông bà nên đi giày gì khi ở nhà nghỉ vùng đồi?
Giày thể thao đế mềm có rãnh, cổ thấp, có khoá dán để dễ xỏ là hợp nhất. Dép quai hậu đế cao su có rãnh cho sân, hiên. Tránh dép lê, dép tông, giày da đế trơn. Cạo đất ở đế mỗi khi vào nhà để giữ độ bám.
Có nên mua gậy cho ông bà trước chuyến đi?
Nếu ông bà đã dùng gậy ở nhà thì mang theo, kiểm đầu cao su. Nếu chưa dùng, hỏi ông bà có muốn không; một chiếc gậy chống đơn giản giúp đi đường dốc, đất mềm vững hơn. Không ép nếu ông bà không quen.
Ngày mưa ông bà ở trong nhà cả ngày có buồn không?
Có thể chuẩn bị chỗ ngồi ấm sau cửa kính nhìn mưa trên hồ, ấm trà nóng, bộ cờ, bộ bài, sách, nhạc ông bà thích, con cháu ngồi trò chuyện. Nhiều ông bà thấy buổi chiều mưa ở nhà nghỉ cùng con cháu là lúc dễ chịu nhất của chuyến đi.
Dìu ông bà xuống dốc thế nào cho đúng?
Người dìu đứng phía dưới khi xuống dốc, để ông bà khoác tay mình, đi chậm theo nhịp ông bà, bước ngắn, đặt cả bàn chân. Không nắm cổ tay kéo đi. Qua chỗ ướt thì dừng lại nhìn chỗ đặt chân trước khi bước.