Giông chiều là kiểu thời tiết hay gặp nhất ở vùng hồ Tà Đùng mùa mưa: sáng nắng, trưa mây dồn, chiều gió giật, mưa to kèm sấm sét trong một hai giờ rồi tạnh. Khi ở nhà nghỉ trên đồi, cách an toàn là để ý dấu hiệu sớm, vào nhà và đóng cửa trước khi giông tới, rút phích các thiết bị không cần, tránh ngồi hiên, đứng dưới cây lớn hay ra mép đồi lúc có sét, và nếu đang trên đường thì dừng ở chỗ an toàn chờ giông qua.
Vùng hồ thuộc xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng — Đắk Som và Đắk R'Măng của Đắk Glong cũ — là vùng đồi cao, nhiều chỗ trống trải, nhà nghỉ thường dựng ở vị trí cao để đón view. Chính những vị trí ấy thường hứng gió và sét mạnh hơn chỗ thấp. Bài này không bàn cơ chế khí tượng, chỉ nói những việc khách nên làm trong mấy ngày ở.
Một buổi chiều giông thường diễn ra thế nào
Buổi sáng mùa mưa ở vùng hồ có khi rất đẹp: trời trong, nắng sớm, mặt hồ lặng. Tới gần trưa, mây trắng bắt đầu dồn lên thành từng khối cao trên đồi xa. Đầu giờ chiều, những khối mây ấy sẫm lại ở chân, trời oi, gió đổi hướng.
Rồi gió giật đến trước: cây cà phê ngả nghiêng, bụi đất đỏ bốc lên, rèm cửa bay. Ngay sau đó là sấm, chớp, và mưa trút xuống rất to, có khi kèm mưa đá nhỏ. Từ lúc thấy gió giật tới lúc mưa to có khi chỉ vài phút. Giông thường kéo dài khoảng một hai giờ, rồi ngớt dần, trời mát lạnh, có khi có cầu vồng trên hồ.
Không phải chiều nào cũng có giông, và có chiều giông chỉ đi ngang ở phía xa. Nhưng biết nhịp này, khách có thể xếp ngày hợp lý: những việc ra ngoài — đi chợ, đi dạo, đi chơi quanh hồ — dồn vào buổi sáng; buổi chiều ở gần nhà hoặc ở hẳn trong nhà.
Người ở tại chỗ đọc trời rất giỏi. Hỏi chủ nhà vào buổi sáng: chiều nay có giông không. Câu trả lời của họ thường chính xác hơn mọi ứng dụng thời tiết cho đúng chỗ mình đang ở.
Dấu hiệu giông sắp tới
Mây dựng cao và sẫm chân. Khối mây trắng như súp lơ cao dần, phần chân chuyển màu xám đen. Khi thấy như vậy ở hướng đang tới, tính rằng chỉ còn ít thời gian. Từ một căn nhà trên đồi, tầm nhìn xa nên thấy mây từ khá sớm; đó là lợi thế, đừng phí nó vào việc ngồi chờ xem mây có đi lệch hướng không.
Gió đổi chiều, gió mát lạnh đột ngột. Trời đang oi mà bỗng có luồng gió lạnh thổi tới là dấu hiệu giông đang đến gần.
Nghe tiếng sấm. Nghe được sấm nghĩa là sét đã đủ gần để có thể gây nguy hiểm. Đó là lúc vào nhà, không phải lúc chụp thêm vài tấm. Đếm khoảng cách giữa chớp và sấm chỉ để biết giông đang tới gần hay đi xa; dù khoảng ấy dài, đã nghe sấm thì vẫn nên ở trong.
Mặt hồ đổi màu. Từ trên đồi nhìn xuống, thấy một vệt mặt hồ sẫm lại, gợn mạnh, đang lan về phía mình là gió giông đang quét tới.
Chim bay về, gà vịt nhà bên tìm chỗ trú. Vật nuôi trong thôn thường phản ứng trước. Người làm rẫy cũng bắt đầu thu dọn về nhà. Khi thấy bà con quanh xóm vội vàng che sân phơi, kéo bạt, dắt xe vào, khách cũng nên làm theo mà không cần chờ hỏi.
Ở trong nhà khi giông đang tới
Ngôi nhà là chỗ trú an toàn nhất. Khi thấy dấu hiệu giông, gọi mọi người vào nhà, nhất là trẻ con đang chơi ngoài sân. Thu đồ phơi, đệm ghế, gối tựa ngoài hiên vào, kẻo gió cuốn đi hay mưa làm ướt. Đóng cửa sổ, cửa ra hiên, kéo rèm.
Rút phích cắm các thiết bị không cần: tivi, máy tính, bộ phát wifi nếu chủ nhà cho phép, sạc điện thoại. Sét đánh gần có thể làm điện áp tăng vọt theo đường dây, làm hỏng thiết bị đang cắm. Không dùng điện thoại có dây cắm sạc trong lúc sét đang đánh gần.
Tránh tắm vòi sen, rửa bát lâu trong lúc giông đang to, vì đường ống kim loại có thể dẫn điện khi sét đánh vào nhà hoặc gần nhà. Tránh đứng sát cửa kính lớn, nhất là căn có vách kính nhìn ra hồ: gió giật mạnh có thể làm vật bay đập vào kính.
Ngồi ở giữa nhà, cách xa cửa sổ, và tận hưởng: tiếng mưa trên mái, chớp loé trên hồ qua lớp kính, mùi đất đỏ sau mưa. Giông chiều ở vùng hồ, nhìn từ trong một căn nhà an toàn, là một cảnh đáng xem.
Mỗi kiểu nhà một điều cần để ý khi giông
Nhà có vách kính lớn nhìn ra hồ. Đẹp nhất để ngắm giông nhưng cũng là chỗ cần cẩn thận nhất. Khi gió giật, cành cây, ghế nhựa, chậu cây ngoài hiên có thể bay vào kính. Thu hết đồ rời ngoài hiên trước, kéo rèm nếu có, ngồi cách kính vài bước. Trẻ con không áp mặt, áp tay vào kính lúc có chớp.
Nhà mái tôn. Mưa to trên mái tôn rất ồn, có lúc phải nói to mới nghe nhau. Đó là bình thường, không phải mái sắp hỏng. Nhưng nếu thấy chỗ nào nước nhỏ giọt, đặt chậu hứng, kéo đồ điện và hành lý ra xa, rồi báo chủ nhà sau giông.
Nhà gỗ, nhà sàn. Nhà gỗ ấm và êm khi mưa, nhưng các khe ván dễ để gió và nước tạt lọt vào ở mép cửa. Nhét khăn cũ ở chân cửa phía hứng gió. Không thắp nến hay đốt gì để "cho ấm" khi đang mất điện trong nhà gỗ; dùng đèn pin, đèn sạc.
Nhà có cột thu lôi hay không. Khách không cần tự kiểm hệ thống chống sét, nhưng có thể hỏi chủ nhà khi nhận nhà, nhất là với căn ở đỉnh đồi trống. Câu trả lời giúp anh chị biết nên cẩn thận đến mức nào với hiên, sân và khu vườn quanh nhà.
Ngoài hiên, ngoài vườn: những chỗ không nên ở khi có sét
Nhiều người thích ngồi hiên ngắm giông kéo tới trên hồ, chụp ảnh chớp. Nhưng hiên nhà trên đồi là chỗ cao, thoáng, nhô ra, và nếu có mái tôn, lan can kim loại thì càng không an toàn khi sét đánh gần. Khi đã nghe sấm, vào trong.
Ngoài vườn, không đứng dưới cây lớn đơn độc — cây cao giữa khoảng trống là chỗ sét hay đánh. Không đứng trên đỉnh đồi, mép đồi trống, gần cột điện, hàng rào dây thép. Không cầm ô có cán kim loại đi giữa đồi trống lúc có sét.
Mép hồ và mặt nước cũng nguy hiểm khi giông. Nếu đang ở gần hồ, rời xa mép nước, về chỗ có mái che chắc chắn. Không ở trên thuyền, trên bến khi trời đang giông.
Sau khi tiếng sấm cuối cùng đã qua một lúc mới ra ngoài. Sét vẫn có thể đánh ở rìa đám mây khi mưa đã ngớt.
Đang trên đường khi giông ập tới
Đường quanh hồ có nhiều đoạn đất đỏ, dốc, qua đồi trống. Giông đến lúc đang đi trên đường là tình huống khó nhất. Nếu đi ô tô, ở trong xe đóng kín cửa là khá an toàn với sét; dừng xe ở chỗ bằng, xa cây lớn và cột điện, bật đèn khẩn cấp, chờ mưa to qua rồi mới đi tiếp. Đường đất đỏ ngay khi mưa to rất trơn, xe dễ trượt ở dốc.
Đi xe máy thì rủi ro cao hơn: người ngồi trên xe là điểm cao giữa đường trống, mưa to làm mất tầm nhìn, đường trơn. Khi thấy giông tới, tìm chỗ trú sớm — nhà dân, quán, trạm có mái chắc — đừng cố chạy cho kịp về. Xin trú nhờ ở hiên nhà dân thường được bà con vui lòng cho.
Không trú dưới gốc cây, dưới chòi lá đơn độc giữa rẫy, dưới mái tôn tạm. Những chỗ ấy không chắn được sét, mà gió giật có thể làm sập.
Sau giông, đường có thể có cây đổ, đất sạt, nước chảy ngang. Đi chậm, quan sát kỹ, không cố vượt qua đoạn nước chảy xiết hay đoạn đất sạt.
Trẻ nhỏ, người lớn tuổi và thú cưng khi trời giông
Trẻ nhỏ thường sợ sấm, nhất là khi ngủ ở một căn nhà lạ. Tiếng sấm trên vùng đồi trống vang và dội hơn ở thành phố, mái tôn còn làm tiếng mưa to hơn. Đưa trẻ vào phòng giữa nhà, kéo rèm cho đỡ thấy chớp, ngồi cùng, kể chuyện hay chơi một trò nhẹ. Giải thích ngắn gọn rằng sấm là tiếng của mây, mình ở trong nhà là an toàn, thường giúp trẻ bình tĩnh hơn là bảo trẻ đừng sợ.
Người lớn tuổi thì cần để ý chuyện đi lại và nhiệt độ. Khi giông đến, trời trở lạnh nhanh, nền hiên và bậc thềm ướt trơn. Nhắc ông bà ở yên trong nhà, mặc thêm áo, không ra hiên thu đồ hộ con cháu. Nếu ông bà đang ngủ trưa ở phòng có cửa kính lớn, có thể đổi sang phòng kín hơn khi giông to.
Thú cưng, nhất là chó, hay hoảng khi có sấm: chui gầm giường, cào cửa, có con chạy ra khỏi nhà. Ở một căn nhà lạ trên đồi, chó chạy mất trong giông là rất khó tìm. Trước khi giông tới, đưa thú cưng vào trong, đóng cửa, cho nằm ở chỗ nó quen với tấm lót mang theo. Đừng buộc chó ngoài hiên hay ngoài sân lúc trời sắp giông.
Sau cơn giông: kiểm nhà, kiểm người, chờ đường
Khi giông qua, đi một vòng quanh nhà: có cành cây gãy rơi xuống sân, xuống mái không; có chỗ nào dột, nước tạt vào cửa; có dây điện nào bị đứt, chạm đất không. Thấy dây điện đứt thì tránh xa và báo chủ nhà ngay, không tự xử lý.
Nếu mất điện, đây là lúc dùng đèn pin, đèn sạc đã chuẩn bị. Hỏi chủ nhà xem điện mất do cả vùng hay chỉ nhà mình nhảy cầu dao. Không tự mở tủ điện khi chưa được chủ nhà hướng dẫn.
Kiểm người: mọi người đều đã vào nhà, không ai bị ướt lạnh. Ai dính mưa giông thì thay đồ khô, uống nước ấm. Trẻ nhỏ sợ sấm cần được dỗ dành, ôm ấp.
Nếu định đi đâu sau giông, chờ một lúc cho đường bớt nước. Hỏi chủ nhà đường có đi được không. Thường thì sau giông chiều, buổi tối trời trong, mát, có khi rất đẹp để ngồi hiên — khi sấm chớp đã thật sự qua.
Câu hỏi thường gặp
Giông chiều ở Tà Đùng thường xảy ra lúc nào?
Hay gặp vào mùa mưa, khoảng từ tháng năm tới tháng mười, mười một. Kiểu thường thấy là sáng nắng, trưa mây dồn, đầu giờ chiều gió giật rồi mưa to kèm sấm sét một hai giờ. Không phải chiều nào cũng có, hỏi chủ nhà vào buổi sáng.
Có giông thì ở nhà nghỉ nên làm gì?
Gọi mọi người vào nhà, thu đồ ngoài hiên, đóng cửa sổ và cửa hiên, rút phích thiết bị không cần, không tắm vòi sen hay đứng sát cửa kính lớn lúc giông to. Ngồi giữa nhà chờ giông qua.
Ngồi hiên ngắm giông có an toàn không?
Không khi đã nghe sấm. Hiên nhà trên đồi là chỗ cao, thoáng, nhô ra, nhiều nơi có mái tôn và lan can kim loại. Vào trong nhà ngắm qua cửa kính, đứng cách xa kính một chút, và chỉ ra lại khi sấm đã qua một lúc.
Đang đi xe máy mà gặp giông thì sao?
Tìm chỗ trú sớm ở nhà dân, quán hay công trình có mái chắc, đừng cố chạy về. Không trú dưới gốc cây, chòi lá giữa rẫy hay mái tôn tạm. Sau giông đi chậm vì đường đất đỏ trơn, có thể có cây đổ, đất sạt.
Sau giông có cần kiểm tra gì quanh nhà nghỉ?
Cành cây gãy, chỗ dột, nước tạt vào cửa và nhất là dây điện đứt chạm đất. Thấy dây điện đứt thì tránh xa và báo chủ nhà, không tự xử lý. Mất điện thì dùng đèn pin và hỏi chủ nhà trước khi đụng tủ điện.
Vì sao nên dồn việc ra ngoài vào buổi sáng mùa mưa?
Vì giông ở vùng hồ hay đến vào buổi chiều. Đi chợ, đi dạo, đi chơi quanh hồ vào buổi sáng khi trời thường đẹp, chiều ở gần nhà hoặc trong nhà, vừa an toàn vừa không bị mưa làm hỏng kế hoạch.