Khi đang ở nhà nghỉ cùng ông bà, có những dấu hiệu không được chờ tới sáng: méo miệng, yếu hay tê nửa người, nói khó đột ngột; đau tức ngực, khó thở; ngã có đập đầu kèm lơ mơ, nôn, đau đầu tăng; lú lẫn hay lơ mơ bất thường; sốt cao kèm mệt lả; nôn, tiêu chảy nhiều đến mức không uống được. Gặp những dấu hiệu ấy thì gọi cấp cứu hoặc đưa ông bà đến cơ sở y tế ngay.
Ở vùng đồi quanh hồ Tà Đùng, đường từ căn nhà nghỉ ra tới nơi khám có thể xa và tối, nên chần chừ một hai giờ là mất nhiều. Bài này không thay lời bác sĩ và không hướng dẫn điều trị. Nó giúp anh chị nhận ra lúc nào phải đi ngay, lúc nào có thể theo dõi thêm, và chuẩn bị từ ngày đầu để nếu phải đi giữa đêm thì không rối.
Vì sao ở xa thì càng không nên chờ
Ở thành phố, nhiều gia đình có thói quen đợi xem sao, đêm nay theo dõi, sáng mai đi khám. Thói quen ấy dựa vào việc bệnh viện chỉ cách vài phút. Ở một căn nhà nghỉ trong thôn, xa phố, đường đồi tối, có khi trời đang mưa, quãng đường tới nơi khám đủ năng lực có thể dài hơn nhiều. Đợi đến khi rõ là nặng mới đi là để mất thời gian đúng lúc quý nhất.
Người lớn tuổi cũng thường biểu hiện bệnh không điển hình. Một cơn nhồi máu cơ tim ở người già có thể chỉ là mệt, khó thở, vã mồ hôi chứ không đau ngực dữ dội. Nhiễm trùng có thể không sốt cao mà chỉ là lơ mơ, ăn kém, nói lẫn. Người chăm dễ nghĩ ông bà mệt vì đi xa, rồi để ông bà ngủ tiếp tới sáng mà không biết bệnh đang tiến triển.
Ông bà lại hay giấu. Sợ làm hỏng chuyến đi của con cháu, sợ phiền, ông bà nói không sao, nằm nghỉ chút là hết. Người đi cùng cần tin vào điều mình quan sát hơn câu ông bà trấn an.
Dấu hiệu cần đi ngay và dấu hiệu có thể theo dõi
Đây là cách chia thô để người không làm y tế dễ nhớ, không phải chẩn đoán. Khi không chắc thuộc cột nào, coi như thuộc cột bên trái:
| Đi khám ngay, kể cả ban đêm | Theo dõi sát, gọi hỏi bác sĩ quen, nặng lên thì đi |
|---|---|
| Méo miệng, yếu hay tê một bên tay chân, nói ngọng, nói khó, nhìn mờ đột ngột | Mệt sau chặng xe dài nhưng vẫn ăn uống, nói chuyện bình thường |
| Đau, tức, nặng ngực; khó thở; vã mồ hôi lạnh; ngất | Đầy bụng, khó tiêu nhẹ sau bữa lạ |
| Ngã có đập đầu kèm lơ mơ, nôn, đau đầu tăng; ngã rồi không đứng được, đau hông nhiều | Ngã nhẹ, tự đứng dậy, chỉ trầy xước, không đập đầu |
| Lú lẫn, nói lẫn, lơ mơ khác hẳn mọi ngày | Khó ngủ đêm đầu ở chỗ lạ |
| Sốt cao kèm mệt lả, rét run, khó thở | Hắt hơi, sổ mũi nhẹ, vẫn ăn được |
| Nôn, tiêu chảy nhiều, không uống được, tiểu rất ít | Đi ngoài lỏng một hai lần, vẫn uống nước được |
Cột bên phải không có nghĩa là bỏ qua. Theo dõi sát nghĩa là có người ở cạnh, ghi lại giờ, hỏi lại ông bà vài giờ một lần, và đi ngay nếu dấu hiệu chuyển sang cột bên trái.
Đột quỵ: dấu hiệu cần nhớ thuộc lòng
Với người lớn tuổi, nhất là ông bà có tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh tim, đột quỵ là tình huống mà thời gian quyết định nhiều nhất. Nhân viên y tế hay nhắc một cách nhớ gọn theo chữ cái tiếng Anh FAST: Face (mặt méo, cười lệch), Arm (một tay yếu, giơ hai tay thì một tay rơi xuống), Speech (nói ngọng, nói khó, không hiểu lời), Time (thời gian, đi cấp cứu ngay).
Khi thấy những dấu hiệu ấy, nhìn đồng hồ, ghi lại giờ bắt đầu hoặc giờ cuối cùng thấy ông bà còn bình thường. Thông tin này rất quan trọng với bác sĩ để quyết định cách xử trí. Không cho ông bà ăn uống gì, kể cả nước hay thuốc, vì ông bà có thể bị sặc. Không tự cạo gió, chích máu đầu ngón tay hay áp dụng mẹo dân gian, chỉ làm mất thời gian.
Đột quỵ cần được điều trị ở cơ sở có đủ khả năng. Khi gọi cấp cứu 115 hay gọi trạm y tế, nói rõ nghi đột quỵ và giờ khởi phát để họ hướng dẫn nên đưa đi đâu. Nếu tự chở đi, hỏi ngay trên đường để không đưa nhầm chỗ rồi lại phải chuyển.
Đau ngực, khó thở, ngã đập đầu
Đau ngực, tức ngực, cảm giác bị đè nặng, đau lan ra tay, hàm, lưng, kèm vã mồ hôi, khó thở, buồn nôn, là những dấu hiệu cần coi là cấp cứu tim mạch cho tới khi bác sĩ nói khác. Cho ông bà ngồi nghỉ ở tư thế dễ thở, nới lỏng áo, gọi cấp cứu hoặc đưa đi ngay. Nếu ông bà đã được bác sĩ kê thuốc dùng khi đau ngực thì dùng đúng như đã dặn; không tự cho uống thuốc khác.
Khó thở mới xuất hiện hay nặng hơn hẳn ngày thường, môi tái, phải ngồi dậy mới thở được, cũng không nên chờ. Ông bà có bệnh phổi mãn tính thì so với mức thường ngày của chính ông bà.
Ngã là tai nạn hay gặp nhất với người lớn tuổi ở chỗ lạ. Ngã có đập đầu thì dù lúc đầu ông bà tỉnh táo, cần theo dõi kỹ trong nhiều giờ, đặc biệt ông bà đang dùng thuốc chống đông. Lơ mơ, nôn, đau đầu tăng, nói lẫn, yếu tay chân là phải đi ngay. Ngã rồi không đứng được, đau nhiều ở hông, đùi, có thể là gãy xương, không tự kéo dậy, giữ ông bà nằm yên, ấm, chờ hỗ trợ.
Chuẩn bị từ ngày đầu để không rối lúc nửa đêm
Làm những việc này ngay buổi chiều nhận nhà, khi mọi thứ còn bình thường:
- Hỏi chủ nhà: trạm y tế xã ở đâu, mấy giờ có người trực; bệnh viện hay phòng khám đủ khả năng cấp cứu gần nhất ở đâu; ở thôn này khi có người ốm nặng ban đêm thì người ta thường gọi xe nào hay tự chở đi. Lưu vào điện thoại cả nhà.
- Mở bản đồ trên điện thoại, xem thử đường từ căn nhà tới nơi khám, lưu sẵn vị trí. Ban đêm, trời mưa, mất sóng là lúc khó tìm đường nhất.
- Để túi giấy tờ y tế của ông bà (danh sách thuốc, thẻ bảo hiểm y tế, giấy tờ tùy thân, giấy ra viện gần nhất) cùng hộp thuốc ở chỗ ai cũng biết, kể cả người không phải con cháu trực tiếp chăm ông bà.
- Xác định trước ai lái xe nếu phải đi đêm, người đó không uống rượu bia buổi tối. Xe đỗ quay đầu ra đường, đủ xăng.
- Lưu số liên lạc của bác sĩ hay phòng khám đang theo dõi ông bà để gọi hỏi khi có dấu hiệu chưa rõ.
Năm việc này mất chừng mười lăm phút. Chín phần mười chuyến đi sẽ không dùng tới, nhưng phần còn lại thì mười lăm phút ấy đổi lấy rất nhiều.
Trong lúc chờ và trên đường đi
Giữ bình tĩnh trước mặt ông bà. Một người ở cạnh ông bà, nói nhẹ nhàng, giữ ấm, không cho ăn uống nếu nghi đột quỵ hay nghi phải mổ. Một người gọi điện, một người lấy túi giấy tờ và hộp thuốc, một người lo xe. Trẻ nhỏ để một người lớn trông ở nhà.
Mang theo toàn bộ thuốc ông bà đang uống, kể cả vỉ đã uống dở, vì bác sĩ cần biết ông bà đã uống gì, lúc nào. Ghi lại diễn biến bằng vài dòng trên điện thoại: giờ bắt đầu, dấu hiệu gì, đã làm gì, đã uống thuốc gì. Lúc vào viện, người nhà thường rối và quên đúng những chi tiết bác sĩ cần.
Trên đường, lái chậm và chắc, nhất là đường đồi tối, ướt. Đến sớm hơn mười phút không đáng bằng một cú trượt bánh. Nếu được cấp cứu hướng dẫn qua điện thoại, làm theo họ.
Sau khi ông bà đã được khám, báo cho chủ nhà biết tình hình. Họ thường sẵn lòng giữ đồ, gia hạn nhà nếu cần, hay chỉ chỗ ăn ngủ gần bệnh viện cho người nhà.
Ban đêm: ai ngủ gần và nghe thế nào
Phần lớn tình huống đáng lo ở người lớn tuổi xảy ra hoặc được phát hiện vào ban đêm và sáng sớm: ngã khi dậy đi vệ sinh, khó thở khi nằm, lú lẫn lúc nửa đêm. Ở căn nhà nghỉ, phòng ông bà có thể cách phòng con cháu một hành lang hay cả một tầng, cửa gỗ đóng kín, tiếng mưa trên mái át hết tiếng gọi.
Vì vậy, nên có một người con cháu ngủ ở phòng sát phòng ông bà, để hé cửa, hoặc ngủ cùng phòng nếu ông bà yếu. Để cạnh giường ông bà một chiếc chuông nhỏ hay một chiếc điện thoại đã cài sẵn số gọi nhanh tới người đó. Dặn ông bà cứ gọi, không ngại đánh thức ai.
Buổi sáng, người dậy sớm nhất ghé qua phòng ông bà xem ông bà đã dậy chưa, sắc mặt thế nào, nói chuyện có tỉnh táo như mọi ngày không. Chỉ một câu chào buổi sáng là đủ nhận ra những thay đổi mà nếu đợi tới bữa trưa mới thấy thì đã muộn vài giờ.
Ốm nhẹ thì sao, và khi nào nên về sớm
Phần lớn những lần ông bà không khoẻ khi đi nghỉ là chuyện nhẹ: mệt đường, khó ngủ, đầy bụng, cảm lạnh nhẹ. Những lúc ấy nghỉ ngơi, giữ ấm, uống đủ nước, ăn món mềm ấm thường là đủ. Có thể gọi hỏi bác sĩ quen hoặc ghé trạm y tế xã để được xem và tư vấn.
Nhưng nếu ông bà mệt kéo dài, ăn kém hai ngày liền, ngủ không được, hay chỉ đơn giản là ông bà nói muốn về, thì về sớm là quyết định đúng. Về sớm một ngày để ông bà được nghỉ ở nhà và khám ở nơi quen không làm hỏng chuyến đi. Điều đáng tiếc là cố ở cho hết lịch rồi ông bà mệt cả tuần sau.
Khi quyết định về sớm, báo chủ nhà càng sớm càng tốt, thu dọn đồ cho ông bà trước, chuẩn bị chỗ ngồi thoải mái trên xe, nghỉ dọc đường nhiều hơn lúc đi. Về tới nhà, nếu ông bà vẫn còn mệt hay có dấu hiệu lạ, đưa ông bà đi khám ở nơi quen, kể cho bác sĩ những gì đã xảy ra trong chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Ở vùng xa có nên tự chở ông bà đi hay chờ xe cấp cứu?
Tuỳ tình huống và khoảng cách. Cách an toàn là gọi cấp cứu 115 hoặc cơ sở y tế gần nhất, mô tả dấu hiệu, hỏi họ nên chờ xe hay tự đưa đi và đưa tới đâu. Với nghi gãy xương, chấn thương cổ hay lưng thì không tự bế, đợi người có chuyên môn.
Ông bà ngã nhẹ, không đập đầu thì có cần đi khám không?
Nếu ông bà tự đứng dậy, đi lại bình thường, chỉ trầy nhẹ thì theo dõi tại nhà, sát trùng vết xước. Đau tăng dần, sưng, bầm lan, không chịu lực được, hay ông bà đang dùng thuốc chống đông mà vết bầm lớn thì nên đi khám.
Lú lẫn đột ngột ở người già có phải chỉ do lạ chỗ?
Lạ chỗ có thể làm ông bà hơi bối rối, nhất là ban đêm. Nhưng lú lẫn đột ngột, nói lẫn, lơ mơ khác hẳn ngày thường có thể là dấu hiệu của đột quỵ, nhiễm trùng, mất nước, hạ đường huyết hay tác dụng của thuốc. Không nên chờ, cần cho ông bà đi khám.
Có nên mang máy đo huyết áp, đường huyết theo không?
Nếu ông bà đang tự theo dõi ở nhà bằng máy thì nên mang theo, đo đúng giờ như ở nhà, ghi lại. Con số bất thường thì gọi hỏi bác sĩ quen ngưỡng nào phải đi khám. Không tự điều chỉnh liều thuốc theo con số đo được.
Trạm y tế xã có xử lý được cấp cứu không?
Trạm y tế xã có thể sơ cứu, khám ban đầu, tư vấn và chuyển tuyến. Với đột quỵ, đau ngực, chấn thương nặng, người bệnh thường cần cơ sở có trang thiết bị lớn hơn. Hỏi trước chủ nhà và trạm y tế về đường chuyển tuyến để không mất thời gian.
Ông bà nói không sao nhưng con cháu thấy lạ thì nghe ai?
Khi thấy dấu hiệu thuộc nhóm đi ngay, tin vào điều mình quan sát. Người lớn tuổi hay giấu mệt vì sợ phiền con cháu. Nói với ông bà là đi kiểm tra cho yên tâm rồi về; đi khám mà không có gì vẫn tốt hơn ở nhà rồi muộn.