Những đêm se lạnh ở Tà Đùng, các món ấm hợp nhất để nấu trong bếp nhà nghỉ là cháo gà hoặc cháo thịt nấu gừng, canh nóng có gừng và tiêu, một nồi lẩu nhỏ nấu trên bếp ga hay bếp từ, và trà gừng mật ong trước khi ngủ. Đó là những món một nồi, nấu nhanh, nóng lâu, hợp với cả trẻ nhỏ lẫn người lớn tuổi.
Tà Đùng là vùng đồi cao quanh hồ; ngày có thể nắng ấm nhưng đêm và sáng sớm thường mát hơn hẳn đồng bằng, nhất là những tháng cuối năm và những đêm mưa dầm. Bài không bàn nướng, lửa trại ngoài sân, mà bàn những bữa ăn ấm trong nhà và một điều quan trọng không kém: giữ ấm sao cho an toàn, vì mỗi mùa lạnh vẫn có những tai nạn do mang lửa than vào phòng kín.
Vì sao món ấm quan trọng hơn ta nghĩ
Người từ thành phố nóng lên vùng cao hay chủ quan với cái lạnh: mang áo khoác mỏng, nghĩ rằng chỉ "mát mát". Đến tối, gió từ mặt hồ thổi lên đồi, sương xuống, nhiệt độ tụt nhanh, nhất là sau một ngày mưa. Trẻ nhỏ và người lớn tuổi là những người thấy lạnh sớm nhất và khó ngủ nhất.
Một bữa tối nóng giúp cơ thể có thêm năng lượng để giữ ấm qua đêm. Món có nước nóng — cháo, canh, lẩu — vừa làm ấm bụng vừa làm ấm tay khi cầm bát. Gừng, tiêu, sả, hành là những gia vị người Việt quen dùng cho ngày lạnh, cho cảm giác ấm và dễ chịu.
Còn một lý do nữa: những đêm lạnh là lúc cả nhà muốn ở trong nhà, quây quần. Một nồi cháo hay nồi lẩu nhỏ đặt giữa bàn làm buổi tối có lý do để ngồi lâu bên nhau, thay vì mỗi người cầm một chiếc điện thoại về phòng.
Bữa tối ở vùng cao cũng nên ăn sớm hơn ở thành phố một chút. Trời tối sớm, nhiệt độ xuống nhanh sau hoàng hôn; ăn xong khi trời còn chưa lạnh hẳn, tắm nước ấm, rồi mới ngồi trò chuyện, là nhịp mà nhiều gia đình thấy dễ chịu nhất.
Cháo gừng: món cứu nguy của mọi đêm lạnh
Cháo là món dễ nhất và ấm nhất. Cháo gà nấu từ gà ta mua ở chợ xã: luộc gà với gừng đập dập và hành nướng, vớt gà ra xé, dùng nước luộc nấu cháo với gạo đã rang sơ cho thơm. Khi cháo nhừ, nêm muối, nước mắm, cho thịt gà xé, nhiều gừng thái sợi, hành lá, tiêu. Ăn kèm hành phi và chanh.
Không có gà, cháo thịt bằm cũng ấm không kém: phi hành, xào thịt bằm, cho vào nồi cháo trắng, nêm, thêm gừng, tiêu. Với trẻ nhỏ, nấu thêm bí đỏ hoặc cà rốt cho ngọt, giảm gừng và tiêu. Với người lớn tuổi, nấu nhừ hơn, nêm nhạt hơn.
Một biến thể hợp đêm mưa là cháo cá hồ: cá gỡ xương, ướp chút nước mắm, tiêu, cho vào nồi cháo khi cháo đã nhừ, thêm gừng sợi và hành lá. Thịt cá nước ngọt chín rất nhanh trong cháo nóng, vị ngọt nhẹ, hợp người mệt. Chỉ cần gỡ xương thật kỹ trước khi cho vào nồi.
Mẹo cho bếp nhà nghỉ: dùng cơm nguội nấu cháo sẽ nhanh hơn nhiều so với nấu từ gạo; một nồi cháo cơm nguội chín trong khoảng hai mươi phút. Nồi cháo nấu dư buổi tối là bữa sáng hôm sau, chỉ cần hâm lại với chút nước.
Canh nóng có gừng và tiêu
Nếu bữa tối là cơm, món canh nóng sẽ làm bữa ăn ấm hơn. Một vài món canh dễ, nguyên liệu có ở chợ vùng cao:
- Canh cải nấu gừng — cải xanh nấu với tôm khô hoặc thịt bằm, thêm gừng thái sợi; vị hơi đắng nhẹ, rất hợp ngày lạnh.
- Canh bí đỏ nấu sườn — ngọt, mềm, trẻ nhỏ thích; thêm tiêu khi múc ra bát cho người lớn.
- Canh gà lá giang hoặc gà nấu gừng — nếu chợ có lá chua, gà nấu chua nhẹ ăn rất ấm.
- Canh su su thịt bằm — nhanh, thanh, hợp khi mâm đã có món kho đậm.
- Canh trứng cà chua — món dự phòng khi trời mưa không ra chợ được; chỉ cần trứng, cà chua, hành.
- Canh khoai môn nấu xương — sánh, bùi, ấm bụng, hợp đêm mưa dầm.
Gừng và tiêu nên cho vào phần của người lớn, hoặc cho nhẹ tay vào nồi chung rồi để ai thích thì rắc thêm. Trẻ nhỏ thường không thích vị cay của gừng tiêu đậm.
Canh nóng nên nấu sau cùng, sát giờ ăn, để khi múc ra bát vẫn còn bốc hơi. Ở vùng cao, bát canh nguội rất nhanh trên bàn, nhất là bàn đặt gần cửa ra hiên; nếu bàn ăn ở ngoài hiên, nên chuyển vào trong nhà những đêm gió.
Nồi lẩu nhỏ trên bếp nhà
Lẩu là món sum họp của đêm lạnh. Ở nhà nghỉ, nên làm lẩu nhỏ, gọn, nấu bằng bếp có sẵn hoặc bếp lẩu điện nếu nhà có, thay vì bếp than hay bếp cồn trong phòng kín.
- Hỏi chủ nhà trước có nồi đủ lớn và có bếp lẩu điện hoặc bếp từ đơn để đặt giữa bàn không.
- Nấu nước dùng từ xương gà, xương heo hoặc gói gia vị lẩu mang theo; thêm sả, gừng, cà chua.
- Chọn đồ nhúng gọn: thịt thái mỏng, cá hồ cắt lát, đậu hũ, nấm trồng, rau cải, bắp cải, bún hoặc mì.
- Đặt bếp lẩu nơi bàn chắc, dây điện gọn, tránh xa tầm với và lối chạy của trẻ.
- Nhúng đồ sống bằng đũa riêng, ăn bằng đũa khác; thịt cá phải chín hẳn mới gắp ra.
- Ăn xong tắt bếp, rút điện, để nồi nguội rồi mới rửa.
- Cho trẻ ngồi xa nồi lẩu, múc sẵn ra bát cho trẻ thay vì để trẻ tự nhúng.
Nồi lẩu nước dư có thể giữ làm nước nấu mì hay cháo cho sáng hôm sau nếu cất tủ kịp thời. Đừng để nồi lẩu trên bàn qua đêm.
Đồ uống ấm trước khi ngủ
Trà gừng mật ong. Gừng thái lát mỏng, hãm với nước sôi vài phút, thêm mật ong hoặc đường phèn. Mật ong của người nuôi ong quanh vùng mua ở chợ là lựa chọn hay. Không cho trẻ dưới một tuổi dùng mật ong.
Sữa nóng cho trẻ. Sữa tươi hâm ấm hoặc sữa pha giúp trẻ dễ ngủ hơn trong chỗ lạ. Kiểm tra độ ấm trước khi đưa cho trẻ.
Nước gừng sả. Cho người không thích ngọt: gừng, sả đập dập nấu sôi, uống nóng. Mùi sả còn làm căn bếp thơm sau bữa ăn.
Ca cao, sữa đậu nành ấm. Đơn giản, trẻ và người lớn đều thích, mang bột từ nhà là đủ.
Nước ấm cho người lớn tuổi. Ông bà thường ngại uống nước buổi tối vì sợ phải dậy đêm trong căn nhà lạ. Một cốc nước ấm sớm hơn, khoảng sau bữa tối, vừa đủ ấm người vừa không làm gián đoạn giấc ngủ; nhớ để sẵn đèn ngủ nhỏ ở lối ra nhà vệ sinh.
Hạn chế cà phê buổi tối. Nhiều người lên vùng cao muốn uống cà phê suốt ngày, nhưng một ly cà phê đậm buổi tối có thể khiến cả đêm khó ngủ. Đêm lạnh thì trà gừng hợp hơn.
Giữ ấm an toàn: không mang than vào phòng ngủ
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Mỗi mùa lạnh ở các vùng cao, vẫn có những vụ ngộ độc khí CO do đốt than, củi trong phòng kín để sưởi. Khí CO không màu, không mùi; người ngủ trong phòng có lò than có thể bị ngộ độc mà không hề biết, rất nguy hiểm, nhất là với trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
Vì vậy: không mang bếp than, lò than, chậu than hồng vào phòng ngủ hay phòng kín, kể cả khi đã thấy than tàn. Không dùng bếp nướng than trong nhà để sưởi. Bếp ga trong bếp chỉ dùng để nấu, không để bật làm ấm phòng. Nếu căn nhà có lò sưởi củi thiết kế sẵn, chỉ dùng khi có ống khói thông ra ngoài và hỏi kỹ chủ nhà cách dùng.
Bếp ga cũng cần để ý: nấu xong khoá van, không để nồi nước sôi riu riu cả buổi trong bếp đóng kín cửa. Bếp ga cháy thiếu khí cũng sinh khí độc. Khi nấu lâu như ninh xương, hầm cháo, nên hé một cửa sổ bếp dù trời lạnh.
Cách giữ ấm an toàn là những cách cũ mà hiệu quả: chăn dày, áo ấm nhiều lớp, tất, mũ len cho trẻ, đóng cửa sổ phòng ngủ, uống nước ấm trước khi ngủ. Nếu nhà nghỉ có máy sưởi điện, dùng đúng hướng dẫn, đặt xa chăn rèm, không phủ đồ lên máy, tắt khi ra khỏi phòng. Thấy ai trong nhà đau đầu, buồn nôn, lơ mơ bất thường sau khi ở phòng kín có nguồn lửa, mở ngay cửa, đưa ra chỗ thoáng và tìm trợ giúp y tế.
Món ấm cho bữa xế và đêm mưa dầm
Không phải món ấm nào cũng là bữa chính. Những chiều mưa dầm, khi cả nhà không ra ngoài được, một nồi khoai lang hoặc bắp luộc, vài củ khoai môn hấp, một chảo chuối chiên bột là đủ để mọi người ngồi lại bên bàn. Khoai, bắp của rẫy quanh hồ mua ở chợ xã, luộc chừng hai mươi, ba mươi phút, vừa ăn vừa nghe mưa trên mái.
Chè nóng cũng là món hợp với đêm lạnh: chè đậu xanh, chè khoai lang nước cốt dừa, chè bắp. Nấu một nồi nhỏ trên bếp, ăn ấm sau bữa tối hoặc làm bữa khuya cho người thức trò chuyện. Mang theo một gói đậu xanh cà vỏ và một hộp nước cốt dừa là nấu được.
Mì nấu với trứng, rau cải và gừng là món khuya nhanh nhất cho những đêm ai đó đói muộn. Điều cần nhớ: nấu khuya thì giữ yên lặng trong bếp, nhất là khi trẻ và ông bà đã ngủ; căn nhà nghỉ nhỏ, tiếng bát đũa vang hơn ta nghĩ.
Chuẩn bị gì để nấu món ấm cho cả chuyến
Nếu đi vào mùa lạnh hoặc mùa mưa, nên mang thêm vào túi bếp một nhánh gừng to, một gói tiêu, ít sả, một hũ mật ong nhỏ, vài gói cháo hoặc gia vị lẩu dự phòng. Đây là những thứ nhẹ mà dùng được cho nhiều món ấm.
Khi đi chợ ngày đầu, mua thêm một con gà nhỏ hoặc nửa con, ít xương heo, vài loại rau cải và bí, khoai. Với những thứ này, anh chị có thể nấu cháo gà, canh bí, canh khoai trong suốt kỳ nghỉ mà không cần ra chợ lại.
Nhớ hỏi chủ nhà trước khi đi: chăn có đủ dày không, có thêm chăn dự phòng không, có máy sưởi không, nước nóng có ổn định không. Bữa ăn ấm chỉ là một phần; phần còn lại là chỗ ngủ ấm. Hai thứ đó cộng lại mới thành một đêm lạnh dễ chịu ở vùng hồ.
Câu hỏi thường gặp
Đêm ở Tà Đùng có lạnh không?
Tà Đùng là vùng đồi cao quanh hồ nên đêm và sáng sớm thường mát hơn đồng bằng rõ rệt, có những đêm se lạnh, nhất là cuối năm và sau những ngày mưa. Ban ngày có thể vẫn nắng ấm. Nên mang áo khoác, chăn mỏng cho trẻ và hỏi chủ nhà về chăn trước khi đi.
Có được dùng bếp than để sưởi trong nhà nghỉ không?
Không nên. Đốt than, củi trong phòng kín sinh khí CO không màu không mùi, có thể gây ngộ độc nguy hiểm khi ngủ. Không mang than vào phòng ngủ dù đã tàn. Giữ ấm bằng chăn, áo nhiều lớp hoặc máy sưởi điện dùng đúng cách.
Món ấm nào hợp cho trẻ nhỏ?
Cháo thịt bằm hoặc cháo gà nấu với bí đỏ, cà rốt, canh bí đỏ sườn, súp khoai tây cà rốt, sữa ấm trước khi ngủ. Nấu nhạt, giảm gừng và tiêu, kiểm tra độ nóng trước khi cho trẻ ăn.
Có nên mang bếp lẩu riêng lên nhà nghỉ không?
Chỉ nên mang bếp lẩu điện hoặc bếp từ đơn nếu đã hỏi chủ nhà và chắc nguồn điện ổn. Không dùng bếp than, bếp cồn trong phòng kín. Nhiều nhà nghỉ có sẵn nồi lớn và bếp từ đơn, hỏi trước sẽ đỡ phải mang.
Uống rượu cho ấm người có được không?
Rượu làm người thấy nóng lúc đầu nhưng thực tế làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và dễ chủ quan với lạnh. Nếu uống, uống ít, trong nhà, không ra mép hồ hay lái xe sau đó. Giữ ấm bằng áo, chăn và món ăn nóng thì an toàn hơn.
Nấu cháo cho cả nhà mất bao lâu?
Nấu từ gạo mất khoảng bốn mươi phút đến một giờ tuỳ nồi và lửa; nấu từ cơm nguội chỉ khoảng hai mươi phút. Rang sơ gạo trước khi nấu giúp cháo thơm và nhanh nhừ hơn.