Khi đi nghỉ ở nhà nghỉ Tà Đùng cùng trẻ nhỏ và ông bà, cách nấu nhẹ nhàng nhất là nấu một mâm chung cho cả nhà rồi tách phần sớm: trích riêng phần của bé và của ông bà trước khi nêm đậm, nấu thêm cho mềm, và giữ giờ ăn gần với giờ ở nhà. Không cần nấu ba bếp riêng; chỉ cần biết món nào hợp cả ba lứa tuổi và món nào phải sửa đi một chút.
Bài này nói chuyện bữa ăn trong căn bếp nhà nghỉ, không phải lời khuyên dinh dưỡng hay y khoa. Trẻ có dị ứng, ông bà có bệnh nền hay chế độ ăn do bác sĩ dặn thì làm đúng theo lời dặn đó, mang đủ đồ ăn riêng, và hỏi bác sĩ trước chuyến đi nếu có điều gì băn khoăn.
Một mâm, ba lứa tuổi
Người lớn khoẻ ăn gì cũng được; trẻ nhỏ cần món mềm, ít xương, vị nhẹ; ông bà cần món mềm, ấm, ít mặn, ít mỡ, dễ tiêu. May là phần lớn món cơm nhà Việt có thể chiều được cả ba nếu nấu khéo.
Ví dụ, nồi canh bí đỏ nấu sườn: người lớn ăn sườn, bé ăn bí đỏ dầm với nước canh, ông bà ăn cả bí lẫn sườn đã ninh mềm. Món cá kho gừng: người lớn ăn như thường, phần thịt lườn gỡ kỹ xương cho bé, ông bà ăn khúc giữa kho mềm, chan ít nước kho. Trứng hấp, đậu hũ non, rau củ luộc mềm là những món hầu như ai cũng ăn được.
Món khó chiều là món chiên giòn, nướng, xào cay, món nhiều xương dăm, món dai. Không nhất thiết phải bỏ, nhưng nên có ít nhất một món mềm trên mâm để bé và ông bà có cái ăn no mà không phải gắng.
Tách phần trong lúc nấu
Bí quyết là tách phần ở đúng thời điểm, trước khi món ăn đi quá xa khỏi khẩu vị của bé và ông bà.
- Nấu nước dùng, ninh xương như bình thường, chưa nêm đậm.
- Trích một ít nước dùng và rau củ ra nồi nhỏ cho bé, nấu thêm cho mềm nhừ, nêm rất nhạt hoặc không nêm tuỳ tuổi bé.
- Phần còn lại nêm vừa cho ông bà, múc riêng một bát trước khi nêm đậm hơn cho người lớn.
- Với món kho, kho chung, gắp phần cho ông bà khi thịt đã mềm mà nước còn chưa quá mặn.
- Cơm cho ông bà nấu mềm hơn một chút: thêm ít nước khi nấu, hoặc lấy phần cơm trên mặt nồi.
- Rau cho bé và ông bà luộc lâu hơn vài phút cho mềm, cắt nhỏ.
Nghe có vẻ phức tạp nhưng thực ra chỉ thêm một nồi nhỏ và vài phút. Một lần làm sẽ thành nếp cho cả chuyến.
Nếu trong nhà có người phụ trách riêng cho bé (thường là mẹ), nên để người đó nấu phần của bé ở vùng nấu thứ hai trong khi người khác lo nồi chung. Hai người, hai vùng nấu, không ai phải chờ ai, và bé được ăn đúng giờ.
Món cho em bé ăn dặm và trẻ nhỏ
Với bé ăn dặm, tốt nhất mang theo bột, cháo hoặc thực phẩm bé đã quen, cộng thêm rau củ tươi mua ở chợ để nấu. Bí đỏ, cà rốt, khoai lang, khoai tây, su su của vùng cao rất hợp cho bé: hấp hoặc luộc chín mềm, nghiền mịn với chút nước dùng. Thịt cho bé nên là thịt nạc xay mịn hoặc cá gỡ sạch xương, nấu chín kỹ.
Bếp nhà nghỉ thường không có máy xay; một chiếc rây nhỏ hoặc cối nghiền tay bằng nhựa mang theo đủ để nghiền bí, khoai cho bé. Nấu cho bé một lần cho hai bữa liền nhau trong ngày, chia hộp nhỏ cất tủ, khi ăn hâm nóng đều rồi để nguội vừa ăn; không giữ cháo của bé sang ngày hôm sau.
Trẻ từ hai, ba tuổi trở lên thường ăn được cơm nhà, chỉ cần cắt nhỏ, giảm cay, giảm mặn. Món trẻ thích ở nhà nghỉ thường là trứng chiên, canh bí, cháo thịt, cơm chiên trứng, chuối và bơ dầm sữa. Không nên thử quá nhiều món lạ với trẻ trong một chuyến đi; một món lạ mỗi bữa là đủ, để nếu bé không hợp thì dễ biết do món nào.
Không cho trẻ dưới một tuổi ăn mật ong. Không cho trẻ nhỏ ăn các loại hạt nguyên như đậu phộng, mắc ca vì nguy cơ hóc; nếu muốn cho bé nếm, nghiền thật mịn. Nấm hái tự nhiên, măng chưa luộc kỹ, cá sống hay tái thì tuyệt đối không dùng cho trẻ.
Món cho ông bà
Ông bà đi xa thường mệt hơn người trẻ, ăn ít hơn, và không quen giờ giấc lệch. Món hợp nhất là món mềm, ấm, có nước: cháo, súp, canh hầm, cá hấp, trứng hấp, đậu hũ non sốt cà chua, thịt bằm hấp trứng. Cơm nấu mềm, rau luộc chín kỹ.
Nhiều người lớn tuổi phải ăn nhạt, kiêng mỡ hoặc kiêng đường theo lời dặn của bác sĩ. Ở nhà nghỉ, rủi ro là bữa ăn bị "nêm theo số đông" và ông bà ngại không nói. Hỏi trước ông bà kiêng gì, nấu phần riêng trước khi nêm, đặt chén nước chấm riêng — những việc nhỏ đó khiến ông bà thấy được quan tâm mà không phải lên tiếng.
Ông bà thường thích được góp tay vào bếp. Nếu ông bà khoẻ và muốn, mời ông bà nấu một món sở trường — một nồi canh chua, một đĩa cá kho — còn con cháu lo phần sơ chế, rửa dọn. Được nấu cho cả nhà ăn trong một căn bếp lạ là niềm vui thật với nhiều người lớn tuổi, miễn là không phải đứng lâu và không phải làm việc nặng.
Răng yếu thì tránh thịt dai, rau xơ, xương nhỏ. Gà thả đồi ngon nhưng dai, với ông bà thì nên hầm lâu hoặc xé nhỏ nấu cháo. Thuốc thường dùng của ông bà nên để ở chỗ dễ thấy, nhắc uống đúng giờ, vì đổi chỗ ở rất dễ làm quên. Nếu ông bà có bệnh nền, nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi về chế độ ăn khi đi xa.
Vệ sinh dụng cụ trong bếp lạ
Bếp nhà nghỉ dùng chung cho nhiều lượt khách. Với đồ dùng của trẻ nhỏ, cẩn thận hơn một chút không thừa.
- Mang theo bình sữa, núm ti, bát thìa riêng của bé, cùng cọ rửa và nước rửa bình.
- Rửa kỹ và tráng nước sôi bát đĩa, nồi nhỏ trước khi nấu cho bé lần đầu.
- Dùng thớt riêng cho đồ chín và đồ ăn của bé; thớt đồ sống để riêng.
- Nước pha sữa dùng nước đã đun sôi để nguội tới nhiệt độ phù hợp, không dùng nước vòi.
- Đồ ăn của bé nấu xong dùng trong bữa; phần thừa bé đã ăn dở thì bỏ, không giữ lại.
- Rửa tay trước khi nấu cho bé và trước khi cho bé ăn, nhất là sau khi đi chợ, làm cá, chặt thịt.
Những việc này không cần dụng cụ đặc biệt; một bộ đồ của bé gói trong túi riêng, một ấm đun nước và chút thói quen là đủ.
Giữ giờ ăn và nhịp ngủ
Ăn đúng giờ quen. Trẻ nhỏ và ông bà thường đói và mệt theo giờ. Bữa tối ở nhà ăn lúc sáu giờ thì ở nhà nghỉ cũng nên giữ gần như vậy, dù người lớn muốn ngồi hiên tới tối mới ăn. Có thể cho bé và ông bà ăn trước một chút.
Bữa phụ nhẹ. Chuối, khoai luộc, sữa, bánh quy giữa buổi giúp không ai đói lả khi bữa chính bị trễ vì đi chợ hay vì trời mưa.
Không ăn quá no trước khi ngủ. Với ông bà, bữa tối nhẹ và ấm giúp ngủ ngon hơn ở chỗ lạ. Món nhiều dầu mỡ ăn tối muộn dễ gây khó chịu suốt đêm.
Đồ uống đủ. Không khí vùng cao về mùa khô khá hanh, người già và trẻ nhỏ dễ thiếu nước mà không thấy khát. Nhắc uống nước ấm trong ngày.
Theo dõi sau món lạ. Sau khi bé hay ông bà ăn món mới, để ý xem có biểu hiện bất thường như nổi mẩn, đau bụng, nôn. Có dấu hiệu nặng thì đi khám ngay, không chờ sáng.
Món nào hợp ai
Bảng dưới gợi ý cách dùng một món chung cho ba lứa tuổi. Đây là gợi ý bếp núc, không phải chế độ ăn; trẻ có dị ứng hay ông bà có chế độ riêng thì làm theo lời dặn của bác sĩ.
| Món chung | Phần cho bé | Phần cho ông bà | Phần cho người lớn |
|---|---|---|---|
| Canh bí đỏ sườn | Bí dầm nhuyễn với nước canh | Bí và sườn ninh mềm, nêm nhạt | Như thường, thêm tiêu |
| Cá kho gừng | Thịt lườn gỡ kỹ xương, trộn cơm | Khúc giữa, ít nước kho | Như thường |
| Thịt bằm | Hấp trứng hoặc nấu cháo | Hấp trứng, nấu canh | Rim mặn, xào rau |
| Su su, cà rốt | Hấp chín mềm, nghiền | Luộc kỹ, cắt nhỏ | Xào tỏi, luộc chấm |
| Cháo gà | Cháo nhuyễn, thịt xé nhỏ, không gừng | Cháo nhừ, nhiều gừng nhẹ | Thêm hành phi, tiêu, chanh |
Nhìn bảng sẽ thấy hầu như không cần món riêng hoàn toàn. Chỉ cần nấu chung, tách phần đúng lúc, và sửa độ mềm, độ mặn cho từng người.
Khi ai đó không khoẻ vì ăn uống
Đi xa, đổi nước, đổi món, mệt vì đường, trẻ và người già dễ bị rối loạn tiêu hoá nhẹ. Những lúc đó, bữa ăn nên chuyển sang cháo trắng, cháo thịt nạc, súp nhạt, chuối, nước ấm, ăn ít một. Không tự ý cho dùng thuốc của người khác.
Nếu có dấu hiệu nặng — sốt cao, nôn nhiều, tiêu chảy nhiều lần, đi ngoài ra máu, trẻ lừ đừ bỏ bú, người già mệt lả, lú lẫn — cần đưa tới cơ sở y tế. Ở vùng hồ, đường tới trạm y tế xã và tuyến trên có thể mất thời gian, nhất là ban đêm hay khi trời mưa. Vì vậy, ngay khi nhận nhà, nên hỏi chủ nhà cơ sở y tế gần nhất ở đâu, đi đường nào, và lưu lại vị trí.
Nên mang theo một túi thuốc gia đình gồm những thứ nhà vẫn dùng khi đau bụng, sốt nhẹ, và đặc biệt là thuốc riêng của ông bà đủ cả chuyến. Không mua thuốc lạ theo lời mách bảo trên đường. Khi không chắc, gọi điện hỏi bác sĩ quen hoặc nhân viên y tế trước khi dùng.
Phòng vẫn hơn chữa: nấu chín kỹ, ăn ngay khi còn nóng, cất đồ ăn vào tủ đúng lúc, không cho trẻ và người già ăn đồ để lâu ngoài nhiệt độ phòng. Một kỳ nghỉ êm đềm thường đến từ những thói quen bếp rất bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Mang cháo ăn liền cho bé đi xa có ổn không?
Ổn khi dùng làm dự phòng, nhất là bữa đầu tiên hay khi trời mưa không ra chợ. Nhưng nếu nhà nghỉ có bếp, nấu cháo tươi với rau củ chợ xã vẫn tốt hơn cho bé. Mang loại bé đã quen ăn, không thử nhãn mới trong chuyến đi.
Ông bà kiêng mặn thì nấu chung thế nào?
Nấu chung, tách phần của ông bà trước khi nêm đậm, chuẩn bị chén nước chấm riêng cho người lớn khác. Món kho thì gắp phần cho ông bà sớm, khi nước kho chưa quá mặn. Món canh, món hấp dễ chiều người ăn nhạt hơn.
Nước ở nhà nghỉ có dùng pha sữa cho bé được không?
Không nên dùng nước vòi trực tiếp. Dùng nước uống đóng bình hoặc nước đã đun sôi để nguội tới nhiệt độ phù hợp theo hướng dẫn trên hộp sữa. Hỏi chủ nhà nguồn nước của căn nhà và mua nước bình ở tạp hoá xã nếu cần.
Trẻ biếng ăn khi đi xa thì làm sao?
Đổi chỗ ở, mệt và lạnh đều có thể làm trẻ biếng ăn vài bữa. Cho trẻ món quen, chia nhỏ bữa, giữ giờ ngủ, không ép. Nếu trẻ vẫn chơi, uống đủ nước và tiểu bình thường thì thường không đáng lo; nếu trẻ lừ đừ, sốt, nôn thì nên đưa đi khám.
Có nên cho ông bà ăn đặc sản lạ ở vùng hồ không?
Có thể cho ông bà nếm một ít món địa phương đã nấu chín kỹ, mềm, không quá cay. Tránh món sống, tái, món nhiều dầu mỡ hoặc rượu. Ông bà có bệnh nền thì nên theo đúng lời dặn ăn uống của bác sĩ.
Cần mang những gì cho bếp của bé?
Bình sữa, núm ti, cọ rửa, nước rửa bình, bát thìa riêng, nồi nhỏ nếu bé ăn cháo riêng, hộp chia khẩu phần, sữa và bột quen dùng đủ cả chuyến cộng một ngày dự phòng, khăn sạch. Hỏi trước nhà nghỉ có ấm đun nước và lò vi sóng không.