Ngồi trên hiên một căn nhà nghỉ ở xã Tà Đùng, những gì anh chị nhìn thấy chính là các ngành làm ăn của vùng: vườn cà phê, rẫy hồ tiêu, cây mắc ca, cây ăn trái là nông sản; rừng phía xa là lâm nghiệp; những căn nhà đang dựng là xây dựng; xe tải chở hàng trên đường đất là vận tải; tiệm tạp hoá, đại lý vật tư là thương mại; và chính căn nhà anh chị đang ở là lưu trú, du lịch. Doanh nghiệp trên địa bàn phần lớn xoay quanh những ngành này, đa số quy mô nhỏ.
Bài giúp khách ở nhà nghỉ hiểu vùng đất mình đang nghỉ, và giúp người cần tìm nhà cung cấp, nhà thầu, đơn vị vận chuyển biết bắt đầu từ đâu. Bài không khen chê doanh nghiệp cụ thể, không nêu số liệu doanh nghiệp khi chưa có nguồn.
Nông sản: xương sống của xã
Tà Đùng nằm trên vùng đất đỏ cao nguyên, nơi cà phê và hồ tiêu là cây trồng chủ lực từ lâu. Đi quanh xã, anh chị sẽ thấy vườn cà phê nối tiếp nhau, rẫy tiêu leo trên trụ, xen giữa là cây ăn trái như bơ, sầu riêng, và những vườn mắc ca trồng mới hơn.
Doanh nghiệp và hộ kinh doanh trong ngành nông sản làm nhiều khâu: trồng, thu mua, sơ chế, phơi sấy, rang xay, đóng gói, bán buôn. Có những đại lý thu mua cà phê, tiêu ở trung tâm xã, có những cơ sở nhỏ rang xay bán cho khách du lịch.
Mùa thu hoạch cà phê thường vào những tháng cuối năm, lúc cả vùng bận rộn: người hái, sân phơi, xe chở. Nếu ở nhà nghỉ dịp này, anh chị sẽ thấy rõ nhịp làm ăn của vùng, nghe mùi cà phê phơi trên sân.
Với khách muốn mua nông sản mang về, mua từ người trồng hoặc cơ sở chế biến tại chỗ giúp biết rõ nguồn gốc. Hỏi chủ nhà nghỉ, nhiều người vừa cho thuê nhà vừa có vườn hoặc quen nhà trồng.
Với người làm ăn cần nguồn nông sản số lượng lớn, tìm hiểu các cơ sở thu mua, chế biến có đăng ký, kiểm tra năng lực trước khi giao dịch.
Lâm nghiệp và rừng
Phía xa những đồi cà phê là rừng. Một phần diện tích quanh hồ thuộc vùng rừng đặc dụng có quy chế bảo vệ riêng; một phần là rừng sản xuất, rừng trồng do các đơn vị lâm nghiệp, hộ dân quản lý.
Doanh nghiệp lâm nghiệp trên địa bàn làm các việc như trồng rừng, chăm sóc, khai thác rừng trồng theo quy định, bảo vệ rừng. Một số đơn vị nhà nước và cộng đồng được giao quản lý, bảo vệ rừng.
Với khách ở nhà nghỉ, điều cần biết là: không vào rừng đặc dụng khi không được phép, không hái, mang về cây rừng, không đốt lửa gần rừng. Rừng là tài sản chung và là một phần cảnh quan làm nên vẻ đẹp của hồ.
Gỗ, lâm sản dùng trong xây dựng, đồ gỗ nội thất phải có nguồn gốc hợp pháp. Với người xây nhà nghỉ bằng gỗ, mua vật liệu từ đơn vị có giấy tờ rõ ràng.
Một số sản phẩm ngoài gỗ như mật ong rừng, dược liệu cũng được người dân khai thác. Mua những sản phẩm này, hỏi rõ nguồn gốc, tránh mua sản phẩm từ động vật hoang dã.
Xây dựng: những căn nhà đang mọc lên
Đi quanh vùng hồ, anh chị sẽ thấy nhiều căn nhà đang xây: nhà ở của người dân, nhà nghỉ cho khách, quán cà phê, kho nông sản. Ngành xây dựng trên địa bàn gồm nhà thầu nhỏ, đội thợ, cơ sở cung cấp vật liệu như cát, đá, gạch, xi măng, sắt thép, gỗ.
Xây dựng ở vùng đồi có những đặc thù riêng: địa hình dốc cần xử lý nền móng, đường vận chuyển vật liệu khó vào mùa mưa, khí hậu ẩm cần vật liệu chống ẩm. Nhà thầu địa phương thường có kinh nghiệm với những đặc thù này.
Việc xây dựng phải tuân theo quy định về đất đai, quy hoạch, cấp phép xây dựng. Vùng quanh hồ có những khu vực có quy định riêng về bảo vệ cảnh quan, hành lang hồ, rừng. Hỏi xã về quy định trước khi xây.
Với khách ở nhà nghỉ, tiếng máy xây dựng từ công trình gần đó có thể làm phiền. Khi đặt nhà, hỏi chủ nhà gần đó có công trình nào đang xây không.
Với người cần tìm nhà thầu, đội thợ, vật liệu, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo ngành xây dựng, rồi hỏi người địa phương về kinh nghiệm thực tế.
Vận tải: chở nông sản, vật liệu và khách
Vận tải trên địa bàn phục vụ ba dòng chính: chở nông sản từ vườn ra đại lý, từ đại lý đi nơi khác; chở vật liệu xây dựng vào công trình; và chở khách. Mỗi dòng có loại xe, nhịp hoạt động riêng.
Mùa thu hoạch, xe chở nông sản chạy nhiều trên đường xã, đường thôn. Xe tải nhỏ, xe công nông, xe máy chở bao cà phê là hình ảnh quen thuộc. Khách lái xe trên đường quê mùa này cần chú ý nhường đường.
Vận tải khách gồm nhà xe chạy tuyến, xe hợp đồng, xe ôm, thuyền trên hồ. Phần lớn quy mô nhỏ. Khi cần, kiểm tra đơn vị có đăng ký kinh doanh vận tải, xe có giấy tờ, bảo hiểm.
Với người làm ăn cần đơn vị vận chuyển hàng hoá từ vùng hồ đi nơi khác, hỏi các đại lý thu mua, cơ sở kinh doanh trong xã họ thường dùng đơn vị nào. Kinh nghiệm thực tế của người đã dùng có giá trị hơn quảng cáo.
Đường sá là yếu tố ảnh hưởng lớn tới vận tải ở đây. Mùa mưa, nhiều đường đất khó đi, chi phí và thời gian vận chuyển tăng.
Thương mại và dịch vụ hằng ngày
Thương mại trên địa bàn chủ yếu phục vụ đời sống và sản xuất của người dân: tạp hoá, chợ, đại lý vật tư nông nghiệp như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây, cửa hàng điện máy, vật liệu xây dựng, xăng dầu, sửa chữa xe máy, máy nông nghiệp.
Những cơ sở này tập trung ở khu trung tâm xã và dọc trục đường chính. Với khách ở nhà nghỉ, đây là nơi mua đồ dùng hằng ngày, sửa xe, đổi ga, mua nước.
Dịch vụ cho người dân như y tế tư nhân, nhà thuốc, tiệm cắt tóc, tiệm may, sửa điện thoại cũng có, quy mô nhỏ. Dịch vụ cho khách du lịch như lưu trú, ăn uống, cà phê, thuyền tập trung quanh các điểm nhìn ra hồ.
Sau sáp nhập, một số cơ sở thương mại đang cập nhật địa chỉ, giấy tờ. Anh chị có thể gặp cả tên Đắk Som, Đắk R'Măng lẫn Tà Đùng trên biển hiệu, hoá đơn.
Tìm nhà cung cấp, nhà thầu, đơn vị vận chuyển
Với người cần tìm đối tác làm ăn trên địa bàn, các bước nên đi theo thứ tự:
- Xác định rõ cần gì: loại hàng, khối lượng, thời gian, chất lượng.
- Tra danh bạ doanh nghiệp của trang theo ngành để có danh sách ban đầu.
- Hỏi người địa phương, chủ nhà nghỉ, đại lý trong xã về kinh nghiệm thực tế với những đơn vị đó.
- Kiểm tra thông tin đăng ký, mã số thuế, tình trạng hoạt động qua kênh chính thức.
- Gặp trực tiếp, xem cơ sở, mẫu hàng nếu có.
- Ký hợp đồng rõ ràng về giá, chất lượng, thời gian, trách nhiệm; thanh toán theo tiến độ.
Ở vùng nông thôn, nhiều giao dịch dựa trên quan hệ và tin cậy. Đó là điểm mạnh, nhưng với giao dịch lớn, giấy tờ rõ ràng vẫn cần thiết để bảo vệ cả hai bên.
Đừng chọn chỉ vì giá thấp nhất. Năng lực, uy tín và khả năng giữ cam kết quan trọng hơn, nhất là với những việc như xây dựng, vận chuyển hàng nông sản theo mùa.
Du lịch và lưu trú: ngành mới nhất của xã
Du lịch là ngành mới so với nông nghiệp, nhưng phát triển nhanh từ khi vùng hồ được biết tới. Lưu trú, ăn uống, vận tải khách, dịch vụ chụp ảnh, thuyền trên hồ là những hoạt động chính.
Nhiều hộ dân chuyển một phần đất vườn thành nhà nghỉ, homestay, quán cà phê. Một số nhà đầu tư từ nơi khác đến xây khu nghỉ. Ngành này tạo việc làm cho người địa phương: dọn phòng, nấu ăn, chở khách, bán hàng.
Du lịch cũng đặt ra những thách thức: rác thải, nước, tiếng ồn, áp lực lên đường sá, cảnh quan. Cân bằng giữa phát triển du lịch và giữ gìn vùng đất là việc của chính quyền, doanh nghiệp, người dân và cả khách.
Với khách ở nhà nghỉ, hiểu rằng căn nhà mình đang ở là một phần của nền kinh tế đang chuyển mình giúp nhìn vùng đất bằng con mắt khác. Chọn dịch vụ địa phương, giữ gìn môi trường, tôn trọng người dân là cách góp phần cho sự phát triển bền vững.
Muốn xem các căn nhà nghỉ ở thật quanh hồ, anh chị có thể tham khảo TaDungVilla.com. Muốn biết doanh nghiệp lưu trú, du lịch có đăng ký trên địa bàn, tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Những nghề nhỏ ít ai để ý
Ngoài các ngành lớn, một vùng trồng cà phê còn sống nhờ rất nhiều nghề nhỏ mà khách ở vài ngày khó nhận ra. Có người chuyên sửa máy bơm, máy xay xát, máy cắt cỏ; có đội khoan giếng, lắp ống tưới; có thợ điện nước nhận việc khắp thôn; có người nhận chăm vườn thuê cho chủ ở xa; có tổ thợ hái theo mùa đi từ vườn này sang vườn khác.
Những nghề này phần lớn là hộ gia đình, đi làm theo lời giới thiệu, ít khi có biển hiệu hay trang mạng. Với khách ở nhà nghỉ, đôi khi chính họ là người chủ nhà gọi tới khi bình nóng lạnh hỏng hay máy bơm ngừng chạy giữa kỳ nghỉ của anh chị.
Với người có đất, có nhà ở vùng hồ mà sống ở thành phố, các nghề nhỏ này là chỗ dựa thường xuyên: giữ vườn, giữ nhà, sửa chữa lặt vặt. Tìm được người làm tử tế và giữ quan hệ lâu dài thường quý hơn tìm được giá rẻ.
Khi thuê những người làm nghề nhỏ, nói rõ việc, hẹn rõ ngày, thoả thuận tiền công trước. Trả đúng hẹn, và nếu hài lòng thì giới thiệu cho người khác. Trong một xã mà ai cũng quen ai, lời giới thiệu chính là danh bạ đáng tin nhất.
Mùa thu hoạch là lúc khó tìm người nhất, vì ai cũng bận vườn nhà. Việc gì không gấp, như sơn sửa hay dọn vườn, nên hẹn vào những tháng nông nhàn.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp ở xã Tà Đùng chủ yếu làm ngành gì?
Phần nhiều làm nông sản như cà phê, hồ tiêu, mắc ca, cây ăn trái; lâm nghiệp; xây dựng; vận tải; thương mại; và lưu trú, dịch vụ du lịch quanh hồ. Đa số quy mô nhỏ, nhiều hộ kinh doanh, nhiều người vừa làm vườn vừa làm dịch vụ.
Mua cà phê, hồ tiêu ở Tà Đùng mang về nên mua ở đâu?
Mua từ người trồng hoặc cơ sở chế biến tại chỗ để biết rõ nguồn gốc. Hỏi chủ nhà nghỉ, nhiều người có vườn hoặc quen nhà trồng. Hỏi rõ loại, ngày rang, xay sẵn hay nguyên hạt. Đóng gói kín khi mang về.
Tìm nhà thầu xây dựng ở Tà Đùng thế nào?
Tra danh bạ doanh nghiệp của trang theo ngành xây dựng để có danh sách ban đầu, rồi hỏi người địa phương về kinh nghiệm thực tế. Kiểm tra đăng ký, xem công trình đã làm, ký hợp đồng rõ ràng. Hỏi xã về quy định xây dựng quanh hồ trước khi làm.
Mùa thu hoạch cà phê ở Tà Đùng là khi nào?
Thường vào những tháng cuối năm, tuỳ giống và thời tiết từng năm. Đây là lúc cả vùng bận rộn với hái, phơi, chở cà phê. Khách ở nhà nghỉ dịp này sẽ thấy rõ nhịp làm ăn của vùng nhưng cũng cần chú ý xe chở nông sản trên đường.
Danh bạ doanh nghiệp theo ngành dùng để làm gì?
Để có danh sách ban đầu các doanh nghiệp đăng ký trên địa bàn theo từng ngành, biết tên, ngành nghề đăng ký, tình trạng hoạt động. Danh bạ không đánh giá chất lượng, nên cần hỏi thêm người địa phương và kiểm tra trực tiếp trước khi giao dịch.
Khách du lịch có thể góp gì cho kinh tế xã Tà Đùng?
Chọn dịch vụ của người địa phương như nhà nghỉ, quán ăn, xe ôm; mua nông sản từ người trồng; trả giá vừa phải và sòng phẳng; giữ gìn môi trường, không xả rác, tôn trọng nếp sống. Những việc nhỏ đó giúp du lịch ở đây phát triển bền vững hơn.