Khi ở nhà nghỉ ở Tà Đùng, nên đi chợ ở khu trung tâm xã vào buổi sáng sớm, mua rau, thịt, cá cho một đến hai ngày, còn đồ khô, nước uống, gas, trứng thì mua ở tạp hoá thôn lúc nào cũng được. Chợ quê ở vùng hồ họp chủ yếu buổi sáng; quá trưa, nhiều sạp đã dọn và rau đẹp đã hết. Mua vừa đủ cho từng đợt giúp tủ lạnh nhỏ của nhà nghỉ không quá tải và đồ ăn luôn tươi.
Xã Tà Đùng mới gồm vùng xã Đắk Som và Đắk R'Măng cũ. Khu chợ, cửa hàng tập trung quanh trung tâm xã và dọc các trục đường lớn; các thôn ven hồ thì chủ yếu có tạp hoá nhỏ. Bài không ghi tên quầy, giá hàng, giờ mở cửa cụ thể, vì những thứ ấy đổi theo mùa và theo người bán. Anh chị nên hỏi chủ nhà hoặc người trong thôn chỗ họ hay mua.
Chợ xã, tạp hoá thôn và chuyến đi xa hơn
Nơi mua đồ ăn quanh nhà nghỉ thường có ba tầng. Tầng gần nhất là tiệm tạp hoá trong thôn: bán gạo, mì gói, dầu ăn, nước mắm, trứng, nước uống, bánh kẹo, đôi khi có thêm rau thông dụng, đá viên, bình gas. Tiệm mở cả ngày, tới tối, là chỗ cứu nguy khi thiếu một hai thứ.
Tầng thứ hai là chợ ở khu trung tâm xã: có sạp rau, sạp thịt heo, gà, cá, trái cây, đồ khô, hàng ăn sáng. Đây là nơi mua đồ tươi cho các bữa chính. Chợ đông nhất từ sáng sớm tới giữa buổi; người dân đi chợ trước khi lên rẫy, nên giờ chợ ở đây sớm hơn chợ thành phố.
Tầng thứ ba là các chợ, siêu thị lớn ở khu Gia Nghĩa (thành phố Gia Nghĩa cũ, nay là các phường thuộc Lâm Đồng). Khách đi nghỉ thường không cần tới, trừ khi ở dài ngày hoặc cần đồ ít gặp. Nếu trên đường lên có đi qua Gia Nghĩa, anh chị có thể ghé mua đồ khô, sữa, đồ dùng cho cả chuyến, rồi chỉ mua đồ tươi tại xã.
Mua gì ở đâu
Bảng dưới là cách chia thường gặp ở vùng nông thôn Tây Nguyên. Mỗi thôn mỗi khác, nên coi đây là gợi ý ban đầu.
| Món cần mua | Nên mua ở | Lúc nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Rau, củ, trái cây | Chợ xã; sạp ven đường | Sáng sớm | Rau cao nguyên như su su, cải, bí theo mùa |
| Thịt heo, gà | Chợ xã | Sáng, trước giữa buổi | Sạp thịt thường hết sớm |
| Cá hồ | Chợ xã; người bán cá quanh bến | Sáng | Hỏi cá lồng hay cá đánh bắt |
| Trứng, đậu hũ | Tạp hoá thôn; chợ | Cả ngày | Đậu hũ nên mua sáng, ăn trong ngày |
| Gạo, mì, đồ khô | Tạp hoá thôn | Cả ngày | Mua gói nhỏ vừa đủ |
| Nước uống, đá | Tạp hoá thôn | Cả ngày | Hỏi bình nước lớn có giao tận nhà không |
| Gas, than | Tiệm gas; tạp hoá lớn | Ban ngày | Hỏi chủ nhà trước, nhiều nhà đã có sẵn |
Trước khi đi, hỏi chủ nhà một câu: "Quanh đây người ta hay mua thịt, rau ở đâu?". Người sống tại chỗ biết sạp nào tươi, tiệm nào có giao hàng, ngày nào chợ vắng.
Một buổi đi chợ sáng cho căn nhà nghỉ
Một chuyến đi chợ gọn gàng mất chừng bốn mươi phút đến một giờ, kể cả đường đi. Nhiều người coi đó là một phần thú vị của kỳ nghỉ chứ không phải việc vặt.
- Tối hôm trước, xem tủ lạnh còn gì, lên thực đơn cho hai bữa tới, viết danh sách theo nhóm: rau, thịt cá, đồ khô.
- Đi sớm, khoảng lúc chợ vừa đông, để có hàng tươi và người bán còn thong thả.
- Mang túi vải, vài túi nilon nhỏ để tách thịt cá với rau; mang tiền mặt mệnh giá nhỏ vì nhiều sạp không nhận chuyển khoản.
- Đi một vòng trước khi mua để biết chợ có gì, nhất là rau và trái cây đúng mùa.
- Mua thịt, cá trước khi chúng hết; mua rau sau cùng để rau không bị đè dập trong túi.
- Nhờ người bán làm sạch cá, chặt gà nếu cần; hỏi luôn cách nấu món lạ.
- Về nhà, cất ngay thịt cá vào tủ lạnh, rửa và để ráo rau trước khi xếp vào ngăn mát.
Nếu nhà nghỉ cách chợ xa, một lần đi chợ cho hai ngày là hợp lý. Ở từ ba ngày trở lên thì chia làm hai lần, để rau không phải nằm tủ quá lâu.
Mua bao nhiêu là vừa
Cách ước lượng đơn giản cho bữa ăn thường ngày: mỗi người lớn khoảng một lạng rưỡi đến hai lạng thịt hoặc cá cho một bữa chính có cơm, trẻ nhỏ bằng khoảng một nửa. Rau thì mỗi bữa một bó lớn hoặc vài củ cho cả mâm. Trứng là món dự phòng tốt, mua một chục cho gia đình bốn người trong hai ngày.
Ở vùng cao, rau ăn lá tươi và giòn, nhưng dễ héo nếu tủ lạnh nhỏ và nhiều đồ. Rau củ như su su, bí, cà rốt, khoai lang, bắp cải giữ được lâu hơn, nên ưu tiên mua cho ngày thứ hai, thứ ba. Rau thơm, hành lá mua ít, dùng trong ngày.
Đồ khô, gia vị thì ngược lại: mua gói nhỏ nhất có thể. Một chai dầu ăn lớn, một bịch đường một cân, một can nước mắm năm lít đều sẽ dư gần hết sau hai ngày, mà chở về thì vướng, để lại cho chủ nhà thì chưa chắc họ cần. Nếu nhà nghỉ đã có gia vị cơ bản, hỏi trước để khỏi mua trùng.
Trái cây mua theo mùa: chợ vùng đất đỏ thường có chuối, bơ, chanh dây, sầu riêng, mít, cam, mỗi loại vào mỗi khoảng thời gian trong năm. Hỏi người bán "mấy bữa nay trái gì đang chín" sẽ có câu trả lời đúng hơn bất cứ bảng mùa nào. Trái cây chín nhanh ở nhiệt độ phòng, nên mua vừa ăn, đừng chất đầy rổ.
Phép lịch sự ở chợ quê
Hỏi giá trước, không mặc cả gắt. Chợ quê phần nhiều là người trong vùng bán hàng nhà làm hoặc mua về bán lại với lời không lớn. Hỏi giá rõ ràng trước khi lấy là đủ; mặc cả nhẹ nhàng nếu mua nhiều, không cò kè từng nghìn.
Không bới lựa quá tay. Lật rau, bóp trái cây, lật cá nhiều lần làm hàng dập và người bán khó chịu. Chỉ chọn bằng mắt, hỏi người bán giúp chọn phần ngon.
Chụp ảnh thì hỏi. Chợ sáng vùng cao rất đẹp, nhưng người bán là người đang làm việc. Chụp toàn cảnh từ xa thì thường không sao; chụp cận mặt người thì nên xin phép.
Đỗ xe gọn. Lối vào chợ quê thường hẹp, xe máy và xe chở hàng ra vào liên tục. Đỗ ô tô ra xa một chút rồi đi bộ vào, đừng chặn lối của người bán.
Mang túi riêng. Bớt được túi nilon là bớt rác cho chính xã nơi mình đang nghỉ, nơi việc thu gom rác ở thôn xa không dễ như thành phố.
Khi không muốn tự đi chợ
Có những chuyến đi mà anh chị không muốn mất buổi sáng đầu tiên cho chợ, hoặc nhà nghỉ cách xa khu trung tâm. Khi đó có vài cách. Thứ nhất, hỏi chủ nhà có thể mua giúp một số thứ cơ bản trước khi khách tới không: gạo, trứng, nước uống, rau, ít thịt. Nhiều chủ nhà sẵn lòng làm và tính tiền theo hoá đơn.
Thứ hai, ghé chợ ngay trên đường vào, trước khi nhận nhà. Nếu tới vào buổi sáng, đây là cách tiết kiệm thời gian nhất: mua một lần cho hai bữa đầu, tới nhà là nấu được ngay.
Thứ ba, hỏi tiệm tạp hoá gần nhà nghỉ có nhận giao hàng không. Ở nhiều thôn, tiệm tạp hoá giao nước bình, gas, gạo tận nhà cho khách quen bằng xe máy. Với khách lạ, chỉ cần để lại vị trí nhà và cách liên lạc là có thể nhờ được. Đừng ngại hỏi; ở quê, việc giúp nhau mua đồ là chuyện bình thường.
Dù nhờ ai mua giúp, nên nói rõ số lượng, loại hàng và trả tiền đúng như hoá đơn hoặc như đã thoả thuận, kèm lời cảm ơn. Những người giúp mình lần này là những người mình sẽ còn cần khi quay lại vào một mùa khác, có khi vào một ngày mưa mà cả thôn chỉ còn một tiệm mở cửa.
Đồ ăn sáng ở chợ: mua sẵn cho cả nhà
Một cái lợi của đi chợ buổi sáng là gặp hàng ăn sáng. Ở chợ quê vùng cao thường có xôi, bánh mì, bánh bao, bánh ướt, bún, đôi khi có bánh căn, bánh xèo nhỏ. Người dân mua mang về cho cả nhà, gói lá hoặc túi giấy. Với khách ở nhà nghỉ, đây là cách có bữa sáng ngon mà không phải nấu: người đi chợ mua về, người ở nhà pha cà phê, bày ra hiên.
Xôi, bánh bao, bánh mì để được tới trưa nếu trời mát, hâm lại được bằng nồi hấp hoặc chảo có nắp; vì vậy có thể mua dư một phần cho bữa trưa nhẹ hoặc bữa xế. Món có nước như bún, phở mua mang về thì nên ăn ngay, tách nước và bánh riêng để không bị nở.
Nếu dẫn theo trẻ, mua món bé quen ăn như bánh mì trứng, xôi đậu; món lạ thì mua ít để thử. Món của đồng bào bản địa đôi khi có ở chợ — như cơm lam, bánh làm từ gạo nếp nương — là cách nếm vị vùng đất mà không cần tìm quán.
Ở dài hơn: đi chợ theo nhịp người địa phương
Nếu ở nhà nghỉ từ bốn, năm ngày trở lên, anh chị sẽ thấy đi chợ hằng ngày là quá nhiều mà một lần cho cả tuần thì rau không giữ nổi. Nhịp hợp lý là đi chợ hai ngày một lần cho đồ tươi, tạp hoá thì ghé khi cần. Sau vài lần, người bán sẽ nhận ra anh chị, để dành phần thịt ngon, mách hôm nào có cá về nhiều.
Ở lâu cũng là lúc nên biết thêm: tiệm nào giao nước bình và gas, chỗ nào bán đá, tiệm thuốc gần nhất ở đâu, chỗ nào sửa xe. Những điều này người trong thôn biết rõ, chỉ cần hỏi một lần lúc mua hàng. Hỏi chuyện cũng là cách làm quen với hàng xóm của căn nhà mình đang ở.
Khi ở dài, nên lập một quỹ chợ chung nếu đi theo nhóm, ghi lại các khoản chi trong điện thoại. Nhiều nhóm bạn đi nghỉ xích mích không vì chuyện lớn mà vì ai trả tiền chợ, ai trả tiền gas. Ghi rõ từ đầu, chia đều cuối chuyến là đủ gọn.
Câu hỏi thường gặp
Chợ ở Tà Đùng họp giờ nào?
Chợ quê ở vùng cao họp chủ yếu buổi sáng, đông nhất từ tờ mờ sáng tới giữa buổi vì người dân đi chợ trước khi lên rẫy. Giờ cụ thể thay đổi theo mùa và theo chợ, nên hỏi chủ nhà nghỉ hoặc người trong thôn trước khi đi.
Đi chợ ở Tà Đùng có chuyển khoản được không?
Một số sạp và tạp hoá đã nhận chuyển khoản, nhưng không phải tất cả, nhất là người bán nhỏ lẻ mang hàng nhà làm ra chợ. Nên mang theo tiền mặt mệnh giá nhỏ, và kiểm sóng điện thoại vì có lúc mạng yếu, chuyển khoản không vào.
Mua cá hồ ở chợ xã có tươi không?
Thường tươi vì cá nuôi lồng và đánh bắt trên hồ được đưa ra chợ trong ngày. Chọn cá còn sống trong thau hoặc mắt trong, mang đỏ, thân chắc. Hỏi người bán cá lồng hay cá đánh bắt để biết cách nấu hợp; nhờ làm sạch luôn tại sạp.
Có nên mua rau rừng, nấm rừng ở chợ không?
Rau rừng và măng do người dân mang ra chợ thì có thể mua và hỏi kỹ cách sơ chế. Riêng nấm hái tự nhiên thì không nên mua nếu không chắc chắn loại, vì có loài nấm độc giống nấm ăn được. Nấm trồng bán ở chợ thì an toàn hơn.
Tiệm tạp hoá ở thôn có bán gas, nước bình không?
Nhiều tiệm có, hoặc biết chỗ đổi gas, đổi nước bình trong thôn. Trước khi mua, hỏi chủ nhà nghỉ xem bếp đang dùng loại bình gas nào và còn đầy không; đa số nhà nghỉ đã chuẩn bị sẵn, khách chỉ cần báo khi hết.
Đi chợ có cần mang theo trẻ nhỏ không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều trẻ thích chợ quê vì có gà vịt, trái cây lạ. Nếu dẫn theo, giữ trẻ sát người vì lối đi hẹp, xe máy ra vào liên tục. Đi sớm khi trời còn lạnh thì mặc thêm áo khoác cho trẻ.