Những giờ trống trong kỳ ở chậm ở Tà Đùng dễ chịu nhất khi được lấp bằng một việc tay chậm: đọc một cuốn sách giấy, viết vài trang sổ, vẽ màu nước hay vẽ chì cảnh trước hiên, đan móc, ghép hình cùng trẻ. Những việc này không cần kỹ năng, không cần nhiều đồ, và có một điểm chung quan trọng: chúng giữ mắt và tay ở lại với khoảnh khắc hiện tại, thay vì kéo mình về màn hình điện thoại.
Trong một chuyến đi nhiều điểm, ta không có giờ trống nào. Trong kỳ ở chậm, giờ trống là thứ có nhiều nhất — và cũng là thứ dễ bị lãng phí nhất. Bài này gợi ý nên mang gì theo, ngồi ở đâu trong căn nhà, và làm sao để cả người lớn lẫn trẻ nhỏ đều có việc của mình.
Vì sao cần một việc tay khi ở chậm
Nhiều người lần đầu ở chậm kể lại cùng một trải nghiệm: buổi chiều đầu tiên, ngồi hiên được mười phút thì tay tự rút điện thoại ra. Một giờ sau ngẩng lên, trời đã đổi màu mà không nhận ra. Điện thoại không xấu, nhưng nó kéo mình về đúng những gì mình vừa muốn tạm rời.
Một việc tay chậm cho đôi tay thứ để làm và đôi mắt chỗ để nghỉ, mà không lấy mất sự có mặt. Đọc sách giấy, ta vẫn ngẩng lên nhìn hồ giữa hai trang. Vẽ cảnh trước hiên, ta buộc phải nhìn kỹ màu của đồi, hình của đảo, bóng của mây — nhìn kỹ hơn bất cứ lúc nào đứng chụp ảnh.
Với trẻ nhỏ, việc tay là cách để trẻ "ở yên" mà không phải ép. Một hộp màu, xấp giấy, vài món đồ ghép hình giúp trẻ ngồi cùng người lớn ngoài hiên cả tiếng đồng hồ, điều mà một chiếc máy tính bảng cũng làm được nhưng theo cách khác hẳn.
Mang gì theo
Không cần nhiều. Chọn những thứ nhẹ, không cần sạc, dùng được cả khi mất điện mùa mưa.
- Một đến hai cuốn sách giấy — tốt nhất là cuốn đã muốn đọc từ lâu mà chưa có thời gian, hoặc một cuốn mỏng đọc xong được trong chuyến.
- Một cuốn sổ trơn hoặc kẻ dòng và hai cây bút — một để viết, một để vẽ phác.
- Một hộp màu nước nhỏ hoặc bút chì màu, vài tờ giấy dày, một cọ, một cốc nhựa đựng nước.
- Đồ cho trẻ: sáp màu, sách tô, bộ ghép hình ít mảnh, đất nặn, sách tranh.
- Đồ cho ông bà: kim đan, len, kính đọc sách, cuốn sách ông bà thích đọc lại.
- Một bộ bài hoặc cờ cho buổi tối cả nhà.
- Đèn đọc sách nhỏ chạy pin, phòng khi phòng tối hoặc mất điện.
Gom tất cả vào một túi riêng, đặt ở một góc cố định trong nhà ngay khi tới. Khi đồ luôn sẵn ở đó, việc cầm lên dễ hơn nhiều so với phải lục vali.
Đọc sách: chọn cuốn gì cho kỳ ở chậm
Không có danh sách sách "đúng" cho kỳ nghỉ. Nhưng có một mẹo: chọn cuốn sách có nhịp hợp với nhịp ở. Tiểu thuyết dài, tản văn, sách về thiên nhiên, hồi ký, truyện ngắn — những thứ đọc được từng đoạn, đặt xuống rồi cầm lên lại mà không mất mạch. Sách chuyên môn, sách công việc nên để ở nhà; mang theo chúng dễ biến kỳ nghỉ thành giờ làm thêm.
Đọc ở đâu cũng là chuyện đáng nghĩ. Hiên buổi sáng khi nắng còn dịu; ghế cạnh cửa sổ buổi chiều mưa; giường với đèn đọc sách buổi tối. Mỗi chỗ cho một cảm giác khác. Ở Tà Đùng, nhiều căn nhà có góc nhìn ra đồi hoặc hồ — đặt ghế đọc ở đó, đọc vài trang rồi ngẩng lên nhìn, là nhịp đọc rất hợp với ở chậm.
Đọc to cho nhau nghe cũng là một cách hay khi đi cùng trẻ hoặc ông bà. Bố mẹ đọc truyện cho con trước giờ ngủ; con cháu đọc báo, đọc sách cho ông bà mắt kém. Đó là những phút sum họp lặng lẽ mà ở nhà, giữa trăm việc, hiếm khi có.
Viết sổ: ghi lại kỳ nghỉ trong mười phút mỗi ngày
Viết không cần hay. Mục đích là giữ lại vài điều mà ảnh chụp không giữ được: mùi, tiếng, cảm giác, câu nói của ai đó.
- Chọn một giờ cố định — sau cà phê sáng hoặc trước khi ngủ.
- Ghi ngày, thời tiết bằng vài chữ: "nắng nhẹ, gió hồ, chiều mưa".
- Ghi ba điều đã thấy hoặc nghe hôm đó, càng cụ thể càng tốt.
- Ghi một câu ai đó trong nhà đã nói làm mình nhớ.
- Ghi một điều mình thấy khác trong người so với hôm qua.
- Nếu muốn, vẽ phác một góc nhỏ: cái cốc, chiếc ghế, cành cà phê.
- Không đọc lại, không sửa trong chuyến đi; để dành cho lúc về.
Có người thích viết dài, có người chỉ ghi gạch đầu dòng; cả hai đều được. Cái đáng giữ là thói quen dừng lại mười phút mỗi ngày để nhìn lại ngày hôm đó, thứ mà nhịp sống thường ngày gần như không bao giờ cho phép.
Trẻ lớn có thể có cuốn sổ riêng, vừa viết vừa vẽ. Vài năm sau, cuốn sổ nhỏ ấy thường được giữ lâu hơn cả album ảnh của chuyến đi.
Vẽ cảnh trước hiên: không cần biết vẽ
Nhiều người nghĩ vẽ là việc của người có năng khiếu. Nhưng vẽ trong kỳ nghỉ không phải để ra tranh đẹp; nó là một cách nhìn. Khi cố vẽ đường viền của một hòn đảo trên hồ, anh chị sẽ để ý nó dốc bên nào, thoải bên nào, có mấy lớp cây. Khi pha màu cho mặt hồ, sẽ thấy nó không chỉ xanh mà còn xám, bạc, có lúc ánh vàng.
Bắt đầu thật đơn giản: một đường chân trời, một mảng đồi, một mảng nước, một mảng trời. Màu nước loang ra không kiểm soát được là chuyện bình thường, thậm chí là cái hay. Năm, mười phút cho một bức là đủ; vẽ vài bức nhỏ trong chuyến còn thú vị hơn một bức lớn.
Vẽ cùng trẻ là cách để trẻ quan sát thiên nhiên mà không cần giảng giải. Trẻ vẽ con gà, cái cây, căn nhà, ông mặt trời — không cần đúng. Cả nhà dán các bức vẽ lên tường bằng băng dính giấy trong mấy ngày ở, rồi gỡ ra mang về trước khi trả nhà.
Ngày mưa: việc tay là cứu cánh
Đọc to một truyện dài. Mỗi buổi chiều mưa đọc một chương cho cả nhà nghe; trẻ sẽ mong trời mưa tiếp.
Ghép hình chung một bức. Bộ ghép hình vài trăm mảnh trải trên bàn, ai đi qua cũng ghép vài mảnh. Không cần xong trong chuyến.
Nặn đất, gấp giấy. Đất nặn và giấy màu giữ trẻ nhỏ bận rộn rất lâu, không cần sạc, không ồn.
Nấu một món chậm. Nấu chè, luộc khoai, gói bánh đơn giản cùng nhau cũng là một việc tay, lại có cái ăn khi xong.
Đánh bài, đánh cờ. Những ván bài, ván cờ cả nhà cùng ngồi, có tiếng cười mà không cần màn hình.
Viết thư tay. Mỗi người viết một tấm thiệp hay một lá thư ngắn cho ai đó ở nhà — ông bà, bạn thân — kể về căn nhà, về cơn mưa. Gửi khi về hoặc trao tận tay.
Kể chuyện ngày xưa. Ông bà kể chuyện hồi trẻ, bố mẹ kể chuyện đi học. Ngày mưa ở một căn nhà lạ là dịp hiếm để cả nhà ngồi nghe nhau.
Ngồi nghe mưa. Đôi khi việc tay tốt nhất là không cầm gì cả: ngồi bên cửa sổ, nghe mưa trên mái, nhìn mặt hồ mờ đi.
Ngồi ở đâu trong căn nhà
Một việc tay chậm cần một chỗ ngồi tốt: đủ sáng, đủ ấm, có chỗ đặt đồ, không nằm giữa lối đi. Ngay khi nhận nhà, đi một vòng và chọn cho mỗi người một "góc của mình": người thích đọc lấy chiếc ghế cạnh cửa sổ, người vẽ lấy đầu bàn hiên nhìn ra cảnh, trẻ con lấy tấm thảm hoặc chiếc bàn thấp trong phòng khách.
Ánh sáng tự nhiên thay đổi trong ngày; góc đẹp buổi sáng có thể chói vào buổi chiều. Đừng ngại dời ghế theo nắng — miễn là trả lại chỗ cũ khi trả nhà. Ở vùng cao, buổi chiều ngồi ngoài hiên có thể lạnh nhanh khi mặt trời xuống; chuẩn bị sẵn áo khoác và một góc trong nhà để chuyển vào.
Nếu căn nhà nhỏ, cả nhà ngồi chung một bàn, mỗi người một việc — người đọc, người vẽ, người ghép hình — cũng là một hình ảnh rất "nhà". Không cần nói chuyện nhiều; chỉ cần ngồi cạnh nhau, mỗi người bận một thứ nhỏ, thỉnh thoảng ngẩng lên cho nhau xem.
Đặt ranh giới với màn hình mà không cực đoan
Không cần tuyên bố "cai điện thoại" cả chuyến; điều đó thường thất bại vào ngày thứ hai và làm mọi người căng thẳng. Cách nhẹ nhàng hơn là đặt vài khoảng không màn hình: bữa ăn, giờ ngồi hiên buổi sáng, một tiếng trước khi ngủ. Ngoài các khoảng đó, ai cần liên lạc, cần xem tin vẫn được.
Với trẻ, thay vì cấm, hãy đặt sẵn các việc tay ở chỗ dễ thấy và để người lớn làm cùng. Trẻ thường chọn thứ mà bố mẹ đang làm. Nếu bố mẹ đọc sách, trẻ sẽ cầm sách tranh; nếu bố mẹ cầm điện thoại, trẻ sẽ đòi máy tính bảng.
Ở nhiều nơi quanh hồ, sóng điện thoại và internet không đều — có chỗ mạnh, có chỗ yếu. Một số người coi đó là bất tiện; người ở chậm có thể coi đó là một cái cớ dễ chịu để tạm buông màn hình xuống.
Giữ lại những việc tay sau chuyến đi
Cuốn sổ, mấy bức màu nước nhỏ, tấm thiệp viết dở là những thứ mang về nhẹ nhất nhưng giữ được lâu nhất. Khi về, dành một buổi tối để cả nhà cùng xem lại: đọc to vài trang sổ, xếp các bức vẽ của trẻ theo ngày, dán một bức lên tủ lạnh. Trẻ thường thích được nghe lại câu chuyện của chính mình, kể bằng chữ của bố mẹ.
Một số gia đình giữ hẳn một cuốn sổ chung cho mọi kỳ nghỉ: mỗi chuyến vài trang, cùng một cách ghi. Sau vài năm, lật lại thấy được trẻ đã lớn thế nào qua nét chữ, nét vẽ, thấy những căn nhà mình từng ở, những cơn mưa từng ngồi nghe.
Còn cuốn sách đọc dở thì cứ để đọc dở. Lần sau mở lại ở nhà, có khi chỉ một đoạn văn là đủ đưa mình về chiếc ghế trên hiên ở Tà Đùng, buổi chiều hôm ấy, mặt hồ đổi màu. Đó là cách một kỳ ở chậm kéo dài thêm mà không tốn gì.
Câu hỏi thường gặp
Nên mang mấy cuốn sách cho kỳ nghỉ hai, ba ngày?
Một đến hai cuốn là đủ. Thực tế, trong kỳ nghỉ ngắn, ít ai đọc xong nhiều hơn một cuốn. Chọn cuốn có thể đọc từng đoạn, không quá nặng, và không liên quan tới công việc.
Không biết vẽ có nên mang màu nước không?
Có. Vẽ trong kỳ nghỉ là để nhìn kỹ hơn, không phải để ra tranh đẹp. Một hộp màu nhỏ, vài tờ giấy dày và một cọ là đủ. Bắt đầu bằng những mảng lớn đơn giản: trời, đồi, nước.
Trẻ nhỏ không chịu rời máy tính bảng thì làm sao?
Đừng cấm đột ngột. Đặt vài khoảng không màn hình như giờ ăn, giờ ngồi hiên; chuẩn bị sẵn đồ chơi tay như màu, đất nặn, ghép hình, và người lớn làm cùng. Trẻ thường làm theo những gì bố mẹ đang làm.
Ngày mưa ở nhà nghỉ Tà Đùng nên làm gì?
Đọc to truyện cho cả nhà, ghép hình, nặn đất, đánh bài, nấu chè hoặc luộc khoai cùng nhau, viết sổ, hoặc đơn giản ngồi bên cửa sổ nghe mưa. Mang sẵn đồ cho những việc này vì chợ xã khó có đồ chơi trẻ em đa dạng.
Có nên viết nhật ký chuyến đi trên điện thoại không?
Được nếu thấy tiện, nhưng viết tay trên sổ giấy giúp tránh bị cuốn theo thông báo và mạng xã hội. Mười phút viết tay mỗi ngày giữ lại nhiều chi tiết mà ảnh chụp không có.
Đèn trong nhà nghỉ có đủ sáng để đọc sách buổi tối không?
Tuỳ căn nhà; nhiều nơi dùng đèn vàng dịu, đẹp nhưng hơi tối để đọc. Mang theo một đèn đọc sách nhỏ chạy pin hoặc kẹp sách, vừa đủ sáng vừa dùng được khi mất điện.